De revolutionairen hebben de weg vrijgemaakt voor islamisten: de Arabische wereld is nog steeds zeer religieus en conservatief. Dat stelt Halim el Madkouri.

2011 is ongetwijfeld het jaar van de 'plotselinge' opstanden in tal van Arabische landen. Jongeren uit verschillende lagen van de bevolking gingen de straat op voor vrijheid, democratie en rechtvaardigheid. Na decennia te zijn vernederd door wrede machthebbers besloten zij de uitdaging aan te gaan van een nieuwe Arabische wereld.

Inmiddels zijn drie dictators verdreven of gedood. Ali Abdullah Saleh van Jemen wist, door handig gebruik te maken van broze regionale verhoudingen, te ontsnappen aan de vernedering van afzetting dan wel terechtzitting. Bashar Assad van Syrië vecht nog steeds voor zijn voortbestaan en dat van zijn regime. In Marokko wist koning Mohamed VI net op tijd de druk van de ketel te halen.

Deze opstanden kregen, vooral in het Westen, al heel snel de tot de verbeelding sprekende naam Arabische Lente. De Arabische Lente is niet de eerste. In 1959 al publiceerde Jacques Benoist-Méchin zijn boek Un Printemps Arabe waarin hij verslag doet van een vier maanden durende reis door de Arabische wereld. Hij beschreef een regio die volop in beweging was. Het was tenslotte de tijd waarin het panarabisme hoogtij vierde. De roep om de Arabische eenheid was nooit zo luid. Die eenheid was nodig om weerstand te kunnen bieden aan 'het imperialistische Westen en andere duivelse mogendheden'. Egypte en Syrië vormden toen samen met Zuid-Jemen de zogenaamde Verenigde Arabische republiek. Het was kortom de tijd van hoop en optimisme.
Maar de jonge revolutionairen van toen keerden zich geleidelijk tegen de wil van hun volkeren en werden uiteindelijk wrede dictators.

Universele waarden
Naast het wegsturen van deze dictators riepen de jonge demonstranten om meer democratie, vrijheid en rechtvaardigheid. Universele waarden waarmee zij de harten van miljoenen mensen over de hele wereld stalen. De verwachtingen waren ook dit keer hoog gespannen. Ben Ali van Tunesië nam de benen naar Saoedi-Arabië en Mubarak van Egypte stapte op. Dat was voorlopig het hoogtepunt van wat Arabische Lente is gaan heten.

De dag erna bracht een andere waarheid aan het licht. De winnaars van de revolutie dreigden hun winst te verliezen. Op 18 februari preekte Yusuf Al-Qaradawi, icoon van de Moslimbroeders en voorzitter van de Wereld Unie van Moslimgeleerden, op het Tahrir-plein. Hij waarschuwde de jongeren de revolutie niet uit handen te geven aan degenen die deze wilden stelen. Leiders van de jongerenprotesten werd tijdens dezelfde manifestatie de toegang ontzegd tot het podium.

Al heel snel hierna begonnen de tekenen van een contrarevolutie zichtbaar te worden. Terwijl de demonstranten doorgingen met hun protesten begonnen de Moslimbroeders, naast publieke besprekingen, in het geheim de onderhandelingen met het leger. Het succes van de opstanden alarmeerde verschillende islamistische groepen die aanvankelijk tegen de demonstraties waren. Omdat zij dezelfde haat koesterden tegen de dictator en zijn entourage gingen zij naast de jongeren staan.

Terreinwinst
Direct na de val van de dictators begon een andere strijd. Georganiseerde groepen bedankten weliswaar de opstandelingen maar deden er alles aan om ze aan de kant te schuiven. Vooral islamisten verrasten iedereen door hun grote terreinwinst. Niet alleen in Egypte en Tunesië was deze strijd zichtbaar. In Syrië vertrouwen de burgercomités de oppositie in ballingschap niet helemaal. In Libië gebeurde hetzelfde tussen verschillende georganiseerde en tribale groepen en in Marokko tussen de traditionele politieke partijen en de 20 februari-beweging. Het grote enthousiasme en de impulsiviteit van de jongeren vormden hun kracht die leidde tot de opstand. Maar dat was tegelijk hun zwakte. Zij entameerden de revolutie maar zullen zeker niet haar uitkomsten bepalen.

De verkiezingsuitslagen uit Marokko, Tunesië en Egypte laten een grote winst zien van islamisten. Wat bezielde de burgers in die landen? Waarom zijn zij de opstandelingen wel dankbaar maar kenden zij hun geen politiek vertrouwen toe? De jonge revolutionairen waren niet georganiseerd en hadden geen leiders met een (langetermijn)visie. Er was nauwelijks tijd om zich voor te bereiden. Delen van de zittende regimes wisten snel het initiatief weer naar zich toe te trekken en begonnen een mediaoffensief om enerzijds de opstandige jeugd zwart te maken en anderzijds de gewone burgers bang te maken voor chaos en rechteloosheid.

Corrupt
In de stemhokjes kozen burgers die zijn gaan stemmen uiteindelijk voor stabiliteit en beloofde orde en veiligheid. Waarom hebben zij dan niet op de seculiere partijen gestemd? Omdat deze partijen worden gezien als onderdeel van de oude regimes en even corrupt als de verdreven machthebbers.

Islamisten hebben decennia lang de tijd gehad om te investeren in hun lokale netwerken. In Egypte heeft de Moslimbroeders tijdens het laatste offerfeest anderhalf miljoen kilo schapenvlees uitgedeeld onder behoeftigen. In landen waar armoede en analfabetisme nog steeds hoogtij vieren, kunnen geen revolutionaire leuzen op tegen deze enorme charitatieve acties.

Het allerbelangrijkste is dat de Arabische regio nog steeds zeer religieus en conservatief is. Wanneer mensen te horen krijgen dat stemmen op een vrome moslim een religieuze plicht is, zijn zij geneigd dit advies te volgen. Uit een enquête van een Marokkaans weekblad bleek dat maar liefst 90 procent van de geënquêteerden voor een cultuurbeleid is conform de fundamenten van de islam.

Monsterzege
Een vergelijkbaar percentage is voor een alcoholverbod en het verbod op openbare muziekfestivals. Hoewel deze cijfers vatbaar zijn voor meerdere interpretaties geven ze wel aan in welke sociale context islamisten de verkiezingen hebben gewonnen.
In Egypte was de verrassing nog groter. Dat de Moslimbroeders zouden winnen, stond min of meer vast, maar dat de salafisten verhoudingsgewijs een monsterzege zouden behalen, hield niemand voor mogelijk. Maar ook in Egypte geldt de combinatie van analfabetisme, armoede, wantrouwen ten opzichte van andere, veelal corrupte, partijen en diepgewortelde religiositeit als voornaamste verklaring.

Een andere factor van betekenis is de onuitgesproken strijd tussen sjiieten en soennieten. In een regio waar de islam nog steeds een centrale rol vervult in het dagelijkse leven is niet te verwachten dat deze strijd minder zal worden. De oliestaten in de regio doen er, vanwege hun sjiitische minderheden, alles aan om de invloed van Iran zo beperkt mogelijk te houden. Een klein land als Qatar heeft inmiddels gigantische bedragen voor en achter de schermen gespendeerd. Saoedi-Arabië doet hetzelfde. De opstanden hebben dus niet alleen consequenties voor de afzonderlijke landen maar ook voor de regio als geheel.

Een land waar deze regionale belangen met elkaar botsen, is Syrië. Maar het regime lijkt nog steeds niet door te hebben wat zich om hem heen afspeelt. Assad gelooft nog steeds in de aanpak van zijn vader. Opstandige districten moeten door excessief gebruik van geweld tot stilzwijgen worden gebracht. Maar het ziet er naar uit dat deze aanpak zijn beste tijd heeft gehad. Ook de Syriërs hebben hun angst overwonnen en zijn vastberaden door te gaan. De situatie in dat land is tot dusver het meest zorgwekkend. Syrië zit in het oog van de orkaan als het gaat om de spanningen tussen Saoedi-Arabië en Iran. Een langdurig conflict in Syrië kan op den duur uitmonden in een totale burgeroorlog waarbij de eeuwige gevoeligheden tussen sjiieten en soennieten weer de kop op zullen steken. Als de laatste bloedige aanslagen in hartje Damascus inderdaad het werk van soennitische jihadisten is dan is dat de voorbode van wat er komen gaat de komende maanden. In een dergelijke context zijn islamisten zoals de Moslimbroeders haast een noodzakelijk kwaad.

Verschillende groepen vrouwen, andersgelovigen en seculieren beginnen zich zorgen te maken over hun toekomstige positie. De islamisten haasten zich telkens als er vragen worden gesteld over beperkingen van allerlei vrijheden te zeggen dat zij geen religieus bewind gaan voeren. Ze willen alleen zorgen voor sociale rechtvaardigheid, bestrijding van corruptie en toegankelijker maken van gezondheidszorg en onderwijs voor bredere lagen van de bevolking. Hetzelfde als wat de andere partijen in feite ook willen.

In de koude
Moesten zij dan decennia lang geduldig in de koude staan om uiteindelijk hetzelfde te realiseren als de andere partijen? Dacht het niet! Niet voor niets verklaarde Qaradawi tegenover een groep jongeren die hem in zijn woning bezochten dat panarabisten en liberalen hun tijd hebben gehad en het nu de tijd is van de islamisten.

Vrijwel alle islamisten ontwijken stelselmatig vragen over scheiding tussen kerk en staat. Secularisme hebben zij altijd al gelijk gesteld aan afvalligheid. Maar zij blijven in koor herhalen dat zij eerder te vergelijken zijn met het Turkse experiment dan met het Iraanse. Tijdens zijn bezoek aan Egypte werd Erdogan door honderden aanhangers van de Moslimbroeders ontvangen met leuzen als Misr wa Turkiyya, khilafa islamiyya (Egypte en Turkije samen voor het islamitische kalifaat). Maar na zijn toespraak over secularisme was hij een bemoeizuchtige buitenlander!

^{Halim el Madkouri is projectmanager bij Forum.}