'Van Rompuy is te zwak voor diepe eurocrisis'

OPINIE- Rosa van der Tas en Adriaan Schout − 31/12/11, 14:44
© ap. Herman van Rompuy.

Wellicht wordt Herman Van Rompuy herkozen als voorzitter van de Europese Raad. Hopelijk toont hij nu meer initiatief. Dat betogen Rosa van der Tas en Adriaan Schout van Instituut Clingendael.

Dit voorjaar wordt Van Rompuy herkozen als voorzitter van de Europese Raad. Onder zijn leiding zijn de euro-toppen chaotisch verlopen. Hij moet steviger coördineren en zichtbaarder zijn.

De EU heeft in 2011 in het teken gestaan van Europese toppen. De eurocrisis maakt duidelijk dat de Europese Unie zich behalve in een financiële crisis ook in een leiderschapscrisis bevindt. De combinatie van crises rond banken, overheidsuitgaven en vastgelopen economieën heeft een groot aantal bijeenkomsten van de Europese Raad - de vergadering van regeringsleiders - geforceerd. Over de uitkomsten van al deze toppen lopen de meningen sterk uiteen.

Critici concluderen dat de toppen vooral woorden voortbrengen. Sterker, zij wijzen op de onrust die toppen juist creëren door speculaties op uitkomsten vooraf en koersdalingen na afloop. Toch is er ook veel positiefs te melden: er zijn strakkere afspraken gemaakt over begrotingstoezicht en de lidstaten bemoeien zich zowaar met elkaars economisch beleid. Waar aan het begin van het jaar discussies over economische politiek in Nederland en in de EU nog gingen over 'geen overdracht van bevoegdheden', is de oogst aan het eind van 2011 toch dat landen doordrongen zijn van de onvermijdelijkheid van verdere Europese integratie.

Knallende ruzie
Maar er zijn meer uitkomsten. Het jaar is afgesloten met een knallende ruzie tussen het VK en - vooral - Frankrijk. Dit is gevaarlijk omdat het VK geïsoleerd kan komen te staan, en dit voedt Europese angstgevoelens bij de Britten. Een verzwakte Britse positie is ook slecht nieuws voor Nederland. Het VK is in vele opzichten onze medestander, bijvoorbeeld op terreinen als deregulering en bezuinigingen op het EU-budget.

Nog een zorgelijke uitkomst is dat Duitsland en Frankrijk het verloop van de toppen bepalen. Het is twijfelachtig of deze Frans-Duitse dominantie houdbaar is met het oog op het Europese draagvlak. Ook Nederland kan niet blijven accepteren dat zij de dienst uitmaken. Tevens is de voorbereiding van de toppen erg ondoorzichtig. Wat op de agenda staat, welke alternatieven besproken worden en wat de consequenties van eventuele conclusies zijn, is van te voren niet bekend - zelfs niet bij de onderhandelaars. Van cruciale conclusies bleek onduidelijk wat besloten was. Uitkomsten waren onvoldoende voorbereid en doordacht. Er was bijvoorbeeld onvoldoende geld voor de toezegging om 200 miljard extra bij het IMF te stallen.

De voorbereiding en leiding van de Europese Raad zijn in handen van Herman van Rompuy. Zijn eerste termijn als voorzitter loopt dit voorjaar af. Nederland had in het Verdrag van Lissabon bedongen dat de termijn voor de 'permanente' voorzitter niet vijf maar tweeënhalf jaar zou zijn. Nederlandse onderhandelaars vreesden dat een vaste voorzitter naar de pijpen van de grote lidstaten zou dansen en wilden de mogelijkheid hebben hem na tweeënhalf jaar te kunnen wegstemmen.

Herkozen
Waarschijnlijk wordt Van Rompuy rimpelloos herkozen. De EU zit nu niet te wachten op onrust rondom een benoemingsprocedure. Toch zijn er conclusies te trekken die van belang zijn voor zijn tweede termijn.

Natuurlijk is de afgelopen tijd bijzonder zwaar geweest voor Van Rompuy omdat voor alle landen grote belangen op het spel staan. Het niet leveren van een soepel voorzitterschap mag hem dan ook niet verweten worden. Wel moet hij als voorzitter zichtbaarder zijn in de voorbereiding en leiding van de toppen.

De Nederlandse angst voor dominantie van grote landen lijkt vooralsnog terecht. Normaal coördineert het voorzitterschap de discussiestukken in nauw overleg met de lidstaten en Europese Commissie. In de eurocrisis bepalen vooral Merkel en Sarkozy de agenda. Zij komen voor bijna elke top met een paper dat de discussies bepaalt. Het voorzitterschap zoals deze nu vorm heeft gekregen vergroot de rol van 'Merkozy'. Kleinere lidstaten, de Europese Commissie en de transparantie zijn naar de achtergrond geduwd.

Ook lijkt Van Rompuy's leiding van de vergaderingen weinig sturend. Afgelopen top is de hele nacht doorvergaderd terwijl er ruimte was om deze 'top der toppen' desnoods tot zondag voort te zetten. Omstanders vroegen zich af waarom de top donderdagavond, toen de conflicten uit de hand liepen, niet was verdaagd naar de volgende ochtend. Het inlassen van pauzes en het inzetten van ambtenaren om eens vers naar de problemen te kijken zijn normale stappen in onderhandelingen. Eventueel had het zwartepietenspel ingezet kunnen worden door bijvoorbeeld Frankrijk te waarschuwen dat het de schuld van een mislukking zou krijgen als er niet meer geduld met het VK zou zijn. De media speculeren over de rol van Sarkozy, Merkel en Cameron, terwijl Van Rompuy onzichtbaar blijft.

Zichtbaarder
Als voorzitter heeft Van Rompuy niet de macht van een regeringsleider. Toch kunnen procedurele voorzitters invloed hebben door de voorbereidingen en leiding naar zich toe te trekken. Niemand twijfelt aan het intellectuele vermogen van deze voorzitter. Hij creëert echter niet de indruk stevig te coördineren. Zelfs al had hij achter de schermen invloed, dan nog zou het voor de eurocrisis en voor het draagvlak van de oplossingen nodig zijn dat hij zichtbaarder wordt tijdens de voorbereidingen, in de samenwerking met de Commissie en in het verloop van de discussies. Van Rompuy blijft, maar nu moet hij tonen dat hij er ook daadwerkelijk is.

Adriaan Schout en Rosa van der Tas zijn verbonden aan Instituut Clingendael.

mailIcon print |

Jouw mening telt!

Deel jouw mening met de andere bezoekers

Aan het laden ...