Achteraf hebben de Amerikanen de ruimtevaart geen dienst bewezen door te beginnen met een landing op de maan. Daarna viel alles een beetje tegen, schrijft Michiel Hegener.

Dankzij de ruimtereis van André Kuipers is er veel belangstelling voor bemande ruimtevaart in Nederland, en een deel daarvan zal blijven terwijl hij in het ruimtestation ISS een paar duizend keer rond de aarde draait. De wonderen van de gewichtloosheid, hoe je luncht in de ruimte en het uitzicht, het staat ons weer te wachten.

Wie dat wil, kan lacherig doen over de bemande ruimtevaart van nu. De aflevering 'Deep Space Homer' van The Simpsons begint met tv-nieuws over een vlucht met de spaceshuttle die gewijd is aan het effect van gewichtloosheid op kleine schroefjes. Commentator: 'Dit zou miljoenen toepassingen hier op aarde kunnen krijgen, alles van horloges maken tot horloges repareren.' Het ISS, dat 100 miljard dollar kostte, is wel aangemerkt als 's werelds duurste oplossing waarvoor nog geen probleem is gevonden.

Scherts mag niet verhullen, en de terechte aandacht voor Kuipers' missie evenmin, dat de bemande ruimtevaart in een crisis zit. De kern van het probleem is het gebrek aan maatschappelijk draagvlak en het daaruit volgende gebrek aan politieke wil en daardoor het gebrek aan geld. Dat speelt in Amerika en nog meer bij de 18 lidstaten van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA, waar een weelde aan schitterende plannen vastloopt in geldgebrek.

Gebrek aan financiering speelt al decennia. Op 20 juli 1989, twintig jaar na de eerste maanwandeling, lanceerde president George H.W. Bush met Neil Armstrong aan zijn zijde het megalomane Space Exploration Initiative (SEI): Amerika zou tien jaar besteden aan een ruimtestation en de eerste twee decennia van de 21ste eeuw aan reizen naar de maan respectievelijk Mars. Alleen het ruimtestation kwam er, althans een ruimtestation. Want, anders dan gepland, werd het ISS geen vertrekpunt voor reizen naar de maan en Mars met brandstofdepots en assemblagefaciliteiten.

Begin 2004 kwam Bush junior met zijn Vision for Space Exploration (VSE). Het shuttleprogramma zou gestopt worden, het ISS (operationeel vanaf 1998) zou half af en deels disfunctioneel een beetje mogen voortdobberen, en Amerika zou weer naar de maan gaan en dan naar Mars. Ondanks een veel te krap budget kwam het VSE een stuk verder dan het SEI, maar Obama maakte er begin 2010 een eind aan. Nee, niet naar de maan, want 'daar zijn we al geweest'. In plaats daarvan wou Obama naar Mars, over 30 jaar.

Bob Zubrin, president van The Mars Society en auteur van The Case for Mars - The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must (2011), zei over die planning: 'Het is onmogelijk om in 30 jaar naar Mars te gaan en in 20 jaar zal moeilijk worden. Het kan eigenlijk alleen in 10 jaar.' Zijn punt: dit is mensenwerk, en carrièretechnisch is 30 jaar onhandelbaar. Zijn andere punt: de techniek en de visie waarmee je begint is verouderd als je gereed bent.

Monument
Daarmee komen we bij president Kennedy's aankondiging in 1961 om een man op de maan te zetten 'before this decade is out'. Het blijft een lichtend voorbeeld, met als open vraag of Apollo gerealiseerd zou zijn als Kennedy niet was vermoord. Hij kreeg later twijfels en ook stelde hij een paar keer voor om samen met de Sovjets naar de maan te gaan. Na Dallas werd het bereiken van de maan een monument voor Kennedy.

In 1961 bleef vrijwel onopgemerkt dat dat besluit samenviel met een nog veel gewichtiger besluit dat pas nu in volle hevigheid voelbaar wordt: Kennedy doorbrak het 'Von Braun Paradigm'. Werner von Braun (1912-1977), bekend als het brein achter de vrijwel feilloze Saturnus-V-raket, was ook de bedenker van een logische volgorde van de bemande verovering van de ruimte. Eerst bouw je een spaceshuttle. Dan een permanent bemand ruimtestation. Vandaar, of rechtstreeks vanaf de aarde, ga je vervolgens naar de maan. En dan naar Mars. Hij werkte dat gedetailleerd uit in een fameuze serie artikelen in Collier's Magazine van 1952-1954. (Het idee om in een voertuig zonder vleugels naar de aarde terug te keren, zoals Apollo deed en de Soyuz-capsules doen, ontstond pas later.)

Na de geslaagde ruimtevlucht van Gagarin op 12 april 1961 wilde Kennedy - die zich tot dan amper voor ruimtevaart had geïnteresseerd - de wereld snel duidelijk maken dat Amerika en niet de Sovjet-Unie technologisch aan de top stond. Zijn eerste idee voor een overdonderend demonstratieproject was het ontwikkelen van een massaal en goedkoop toepasbare technologie om zeewater te ontzilten, schrijft John Logsdon in zijn prachtige John F. Kennedy and the Race to the Moon (2011). Kennedy's adviseurs vonden echter dat de Sovjets verslagen moesten worden op hun eigen speelveld, de ruimte. Waarop vice-president Lyndon Johnson, voorzitter van de Space Council, op 20 april van Kennedy opdracht kreeg heel snel uit te zoeken hoe dat moest. Een ruimtelaboratorium misschien? Een raket naar de maan? Een raket naar de maan met een man erin? Of was er wellicht 'een ander ruimteprogramma dat dramatische resultaten kan opleveren en waarbij we kunnen winnen?'

Het werd dus die man naar de maan. Von Braun, altijd een opportunist als hem dat beter uitkwam, had geen bezwaar tegen het doorbreken van zijn scenario shuttle-ruimtestation-maan-Mars.

Zijlijn
De gevolgen van de breuk werden voelbaar na Apollo, tot en met nu. Want de dramatiek, de heroïek en de beloften van Apollo hebben alle bemande ruimtevaart sindsdien overschaduwd. We - de Amerikanen dus, maar dat voelt vaak als 'we' - hebben het leukste en spannendste eerst gedaan ten koste van de rationale van wat volgde. En ten koste van echte grootscheepse belangstelling van het publiek, en dus de politiek. De grote vraag voor de ruimtevaart van nu is: hoe die impasse te doorbreken? Hoe wordt bemande ruimtevaart weer iets van ons allemaal? Dat is zeker ook een vraag voor Europa, en dus voor Nederland. Dat de Amerikanen nu een paar jaar geen mensen de ruimte in kunnen sturen, kreeg veel aandacht in de media. Ernstiger is dat Europa nog steeds aan de zijlijn zit terwijl China het al doet en straks mogelijk ook India.

De grotere vraag is die van het waarom. Waarom we nu al 39 jaar rondjes rond de aarde draaien is lastig uit te leggen. Maar de maan biedt spectaculaire mogelijkheden voor optische astronomie zonder dampkring en met veel grotere lenzen en spiegels dan met de Hubble en straks met de James Webb-ruimtetelescoop. Radio-interferometrie kan storingsvrij aan de achterzijde van de maan. Aan de polen ligt waterijs, dus raketbrandstof. Filosofie en religie komen verfrissend en wereldwijd in beweging als er leven op Mars wordt gevonden (of sporen daarvan), wat overigens ook kan met robots zoals het Mars Science Laboratory dat 5 augustus 2012 zal landen.

Verder kijken dan de aarde, toewerken naar internationale bases op de maan en op Mars - dat is de oplossing voor de impasse in de bemande ruimtevaart en voor veel aardse navelstaarderij.

^{Michiel Hegener is publicist.}