Gebrek aan basiskennis is amper in te halen en wreekt zich langdurig: een afgebroken studie, onvervulde dromen. Dan kom je nooit terecht op plekken waar je fijn kunt debatteren en meebeslissen. Dat betoogt columniste Aleid Truijens.

Ha, daar is-ie weer, de Schoolprestaties-bijlage van Trouw. Elk jaar publiceren hoogleraar onderwijsprestaties Jaap Dronkers en socioloog Stan van Alphen hun onderzoek naar de resultaten op Nederlandse scholen voor voortgezet onderwijs. Het eindoordeel wordt gegeven in een cijfer tussen 2 en 9, dat op de website wordt vervat in 1 tot 7 gele keiharde sterretjes.

Gauw zoeken naar de 'eigen' school: die van de kinderen, die van jezelf of die waarop je lesgeeft. En hé, die uitslag valt behoorlijk tegen. Een school die volgens de Onderwijsinspectie voldoende scoort, kan een 5 of zelfs een 4 krijgen van de onderzoekers. Hoe kan dat?

Dronkers en Van Alphen baseren zich op cijfers van de Inspectie, maar zijn een tikje strenger. Hun eindoordeel steunt niet op het slagingspercentage. Zij kijken vooral naar de gemiddelde cijfers bij het Centraal Examen, het landelijke examen voor iedereen op één schooltype. Als, bijvoorbeeld, een havo-1 afdeling drie of meer vakken gemiddeld onder een zes scoort, krijgt zij een onvoldoende. Dat kan ook een 5,9 zijn: volgens veel leerlingen een ruime voldoende, want een 5,5 telt als een zes.

Nieuw Leren scoort laag
Elk jaar hetzelfde ritueel: bestuurders, schoolleiders en leerkrachten betogen op opiniepagina's en in hun school-bladen dat die methode-Dronkers van geen kant deugt. Dit jaar veroorzaakte Trouw zelf de reuring, met een artikel onder de kop 'Vernieuwende scholen scoren lage cijfers'. Acht scholen in het onderzoek die aan 'vernieuwingsonderwijs' doen - vaak een vorm van Nieuw Leren of 'zelfsturend' leren - scoorden opmerkelijk laag. Van de zestien afdelingen die deze acht scholen hebben, kregen er drie een 6, de andere een 5 of lager; er viel zelfs een 2. Prompt kwam de verdediging. Edvard Houtkoop van het Amsterdamse IJburg College schreef in Trouw dat het vreemd was dat Dronkers het schoolexamen dat de school zelf afneemt, niet meetelde.

Dronkers en Van Alphen doen dat echter met reden. De cijfers van het Centraal Examen zijn de enige harde, omdat scholen bij de schoolexamens hun eigen vlees keuren. Zo kunnen ze zwakke resultaten behoorlijk compenseren. Vandaar dat de vijfjes in Trouw niet leidden tot massaal zakken. Voor Dronkers en Van Alphen markeren twee gemiddelde onvoldoendes op het Centraal Examen 'het minimumniveau van kennis' waarmee je leerlingen de maatschappij in kunt sturen, of naar een vervolgopleiding. Een normatief standpunt.

Er is ook wat te zeggen voor het uitgangspunt van de Inspectie, die kijkt naar het opleidingsniveau van de ouders en het schooladvies van de basisschool, en beoordeelt of leerlingen boven verwachting presteren. In dat geval heeft zo'n school - anders dan scholen die leerlingen laten 'afglijden' - 'toegevoegde waarde'. Dronkers en Van Alphen kiezen daar niet voor, omdat ook een school die veel toegevoegde waarde heeft onder het minimum kan presteren. Dan heb je er nog weinig aan.

Ideologie
De discussie verzandt, als altijd, in ideologie. 'Dat vervolgonderwijs', schrijft Houtkoop , 'is maar een klein stukje van de maatschappij. Is het in die maatschappij alleen van belang dat je op voldoende niveau een tekst kan verklaren of samenvatten, of is het ook van waarde dat je kunt redeneren, debatteren over maatschappelijke ontwikkelingen, dat je politiek betrokken bent en deel kunt nemen aan onze democratie, dat je kennis en vaardigheden kunt toepassen in de werkelijkheid die wij maatschappij noemen?'

Die redenering kun je makkelijk omdraaien: school vormt maar een 'klein stukje' van je leven. Dat het op school af en toe zweten was, dat je hoofd naar heel andere dingen stond dan die stomvervelende proefwerken, vergeet je snel. Maar gebrek aan basiskennis is amper in te halen en wreekt zich langdurig: een afgebroken studie, onvervulde dromen. Dan kom je nooit terecht op plekken waar je fijn kunt debatteren en meebeslissen.

Bij Houtkoop klinkt weer de suggestie dat traditionelere scholen - gymnasia, maar ook vmbo's die op ambachtscholen lijken - níet goed zouden voorbereiden op democratie en maatschappij en leerlingen níet leren redeneren en debatteren et cetera. Ik geloof er niks van. Gek genoeg lijken scholen waar je veel leert óók opvallend veel te doen aan sport, literatuur, muziek en debat. Dat zou nou eens onderzocht moeten worden.

^{Aleid Truijens is columniste voor de Volkskrant.}