De belangrijkste oorzaak van de machtsstrijd tussen leerlingen en docenten vormt het klassikale groepsonderwijs. Dat kan anders, stelt Hester Macrander, oprichter van Zinvol Onderwijs Nederland.

De gezagscrisis in het voortgezet onderwijs denkt de PVV te kunnen aanpakken door het wederom invoeren van het vousvoyeren. 'U-zeggen' tegen een leerkracht zou afstand en respect moeten creëren. Dit is een schijnoplossing. Ook andere, diepgaandere voorstellen die nu opgang doen om het gezag te herstellen door terug te grijpen op disciplinaire maatregelen, zoals strafwerk, zullen onvoldoende blijken. Leerkrachten bijscholen in 'orde houden' zal alleen effect sorteren als dat aangevuld wordt met methoden om boeiend les te geven.

Alles bij elkaar zal het nog onvoldoende blijken te zijn om de huidige generatie leerlingen in het gareel te krijgen. Het volgende incident ligt dus op de loer.

De werkelijke oplossing ligt in een vorm van onderwijs die past bij de leerling van deze tijd en die recht doet aan de docent. Daarvoor moet je dieper kijken, namelijk naar de wijze waarop het voortgezet onderwijs georganiseerd is, dus naar het systeem. Het klassikale vijftig- of zeventig-minutensysteem creëert zijn eigen probleem: namelijk een machtsstrijd tussen docent en de groep.

Repressieve maatregelen
Vroeger, toen ik in de schoolbanken zat, heb ik deze nutteloze machtsstrijd zelf ondervonden. Veel lessen waren saai, wij probeerden dus onszelf op andere manieren te vermaken. De meeste docenten wisten dat in de hand te houden met repressieve maatregelen, zoals leerlingen eruit sturen, bestraffen of een laag cijfer geven. Bovenal waren wij braver dan de jongeren nu; we rolden er wel doorheen. En iedereen dacht dat het zo hoorde.

Nu zijn vele jongeren niet meer met repressieve maatregelen tot de orde te roepen. Ze gaan de klas niet uit omdat de docent dat zegt. Saai onderwijs beantwoorden ze met onuitstaanbaar gedrag. De strijd is dus harder geworden.

De belangrijkste oorzaak van deze machtsstrijd vormt dus het klassikale groepsonderwijs. Van het basisonderwijs waar de leerlingen een of twee docenten hadden en waar ze veel individuele aandacht gewend waren, gaan ze naar lessen van vijftig of soms zeventig minuten met een team van twaalf of dertien docenten. Als je eigentijdse, eigenwijze leerlingen bij elkaar zet in een behoorlijk grote groep, onder de hoede van één docent die je om de vijftig minuten wisselt zodat niemand meer voeling heeft met het groepsproces, creëer je chaos. Geen enkele docent kan een werkelijke relatie met de leerlingen opbouwen. De school creëert zelfs haar eigen anarchie, want elke docent hanteert dikwijls weer andere regels. De school laat intussen de meeste leerkrachten aan hun lot over. Je kunt orde houden, of je kunt het niet.

Dagelijkse worsteling
Goede docenten kunnen boeiend lesgeven, die geven in principe geen strafwerk en sturen alleen bij zeer hoge uitzondering iemand uit de les. Deze pareltjes in het onderwijs zijn helaas zeldzaam. In essentie is het voor elke leerkracht een dagelijkse worsteling met de vraag: hoe houd ik de kudde in bedwang? Dat is een hectische en uitputtende klus.

Aldus woedt in het voortgezet onderwijs in vele klaslokalen dagelijks een pittige strijd tussen leerkrachten en leerlingen. Het groepsproces is vaak dwingend en destructief. Soms leidt de chemie tussen een aantal pittige leerlingen tot constant en heftig probleemgedrag. Docenten zitten voorafgaand aan de strijd met het zweet in hun handen in de koffiekamer, moeten diep ademhalen voordat ze het lokaal binnenstappen en zijn opgelucht als het uur voorbij is. Tegenover elkaar doen ze alsof het best goed gaat en intussen kijken ze uit naar het einde van het schooljaar.

Leerlingen en leerkracht zijn urenlang tot elkaar veroordeeld in een sociaal-emotioneel ongezond klimaat onder druk van de leerplicht. Je wilt niet weten wat er in sommige klaslokalen tegenwoordig gebeurt, wat onze kinderen daarin meemaken en zelf ook uitspoken en wat leerkrachten moeten ondergaan. Het wordt tijd dat dit taboe eens goed doorbroken wordt. Scholen nemen te weinig maatregelen, laten lastige klassen te lang doormodderen. Men denkt dat dit erbij hoort, bij pubers en hormonen, bij onderwijs. Maar het hoeft niet zo te zijn.

In lastige klassen wordt weinig geleerd, meer leerlingen dan gemiddeld blijven zitten en de ergste raddraaiers worden geschorst en naar andere scholen gestuurd. Beginnende leerkrachten en zij-instromers struikelen erover en verlaten het onderwijs weer. En terecht, want op deze manier lesgeven is een hondenbaan.

Het kan anders. Dat begint bij de constatering dat de huidige praktijk niet werkt: dat gedoe in de klas waar te weinig tijd effectief wordt benut. Er gaat echt te veel energie verloren in de dagelijkse praktijk van het voortgezet onderwijs.

Stamgroepen
Enkele scholen zetten stappen in het experimenteren met andere organisatievormen, zoals bijvoorbeeld het IJburgcollege in Amsterdam. Het doel is vooral een beter sociaal-emotioneel klimaat, waarin dus ook meer geleerd wordt. Veel Montessorischolen hanteren al langer dan vandaag een ander systeem dan het klassikale. Bijvoorbeeld het werken met stamgroepen van zo'n vijftien leerlingen, waarbij de mentor een grote rol heeft. Die heeft dagelijks contact met de groep en onderhoudt korte lijntjes met thuis. Er wordt gewerkt in dagdelen en soms ook in 'leergebieden'. De leerlingen zitten dus niet de hele dag in dezelfde groep, dat wisselt. In dit systeem kan probleemgedrag van leerlingen nooit het groepsproces gaan domineren en is er dus ook geen machtsstrijd. Als er problemen zijn, worden die meteen op individueel niveau aangepakt.

Naast deze andere organisatie van het onderwijs is er veel aandacht voor uitdagende didactiek en ook voor duidelijke regels, die schoolbreed gedragen worden. Deze drie elementen samen voorkomen veel problemen. Het kan dus wel degelijk anders, zonder strafwerk, schorsingen of cosmetische maatregelen zoals 'u' moeten zeggen.

^{Hester Macrander is oprichter van ZON, Zinvol Onderwijs Nederland.}