© THINKSTOCK
© THINKSTOCK © UNKNOWN

'Dreigt hier een Mr Hyde scenario waarbij het tegengif van het vogelgriepvirus het gif zelf wordt?'

De ontwikkeling van een voor mensen besmettelijke variant van het vogelgriepvirus getuigt van menselijke overmoed. En daar is geen vaccin tegen. Dat zeggen Inge Mutsaers en Henk van Houtum.

Ze zijn er heel trots op, de virologen in Rotterdam. Ze zijn er in geslaagd in het lab, en onder strenge beschermingscondities, een dodelijk vogelgriepvirus te ontwikkelen waarmee ze de mens kunnen beschermen tegen een eventuele pandemie van de vogelgriep. Meer dan alleen een virologische kennisvraag stelt hun onderzoek een belangrijke maatschappelijke vraag aan de orde, namelijk: hoeveel wetenschappelijke waarheidsvinding is eigenlijk goed voor ons? Want, zo vrezen sommigen, dreigt hier niet een Mr Hyde scenario waarbij het tegengif het gif zelf wordt? De vrees voor bioterrorisme is zo groot dat het Amerikaanse adviesorgaan voor bioveiligheid momenteel de mogelijkheid voor publicatie van deze onderzoeksresultaten beoordeelt.

De virologen zelf verantwoorden hun onderzoek door te wijzen op het maatschappelijke belang van het onderzoek. Namelijk dat ze tijdig een vaccin kunnen ontwikkelen als er een vogelgrieppandemie zou uitbreken. Maar die bezwering is bepaald geen geruststelling. Want daaruit spreekt een nogal grote pretentie. Namelijk dat ze niet alleen denken de natuur te kunnen modelleren dan wel voorspellen, maar ook werkelijk zonder neveneffecten doeltreffend kunnen ingrijpen. Als we bij de afgelopen virusuitbraken - zoals de Mexicaanse Griep, de vogelgriep, BSE, en de varkenspest - echter iets gezien hebben, is dat we die niet hebben kunnen voorspellen. En de beheersing ervan ging elke keer gepaard met onnodige paniek, overmatig inslaan van antibiotica en vaccins, massaal vernietigen van groenten en het uit voorzorg op grote schaal doden van dieren.

Almacht
Het lijkt er op dat we overmoedig zijn gaan geloven in menselijke almacht. Misschien is dat wel een effect van het van overheidswege ingepeperde geloof dat we zelf verantwoordelijk zijn voor ons eigen geluk. Het is de ultieme paradox van onze laat-kapitalistische maatschappij: dat het verlangen naar individuele zelfbeschikking samengaat met een extreem verlangen naar een maakbare menselijke samenleving, met inmiddels ook de natuur zelf op de snijtafel. Waar we vroeger nog onszelf verwarmden met de deken van het geloof, legt de overheid na de spreekwoordelijke dood van God de pastorale functie van hoop en troost nu dus in handen van de wetenschap en techniek. De witte jas als nieuwe deken van troost. Met de doctor als goeroe.

Maar dit geloof zorgt er dus nu wel voor dat diezelfde doctor nu zelfs een dodelijk virus maakt ter bescherming. Het is bijna het opzettelijk spotten met de natuur. Ons ultieme verlangen naar controle heeft daarmee een kantelpunt bereikt. Het is het punt waarop onze beschermheren zelf een extreem risico creëren en de angst niet doen afnemen, maar juist doen toenemen. Er lijkt sprake van 'collateral damage' van onze kennis. Of wat de Duitse filosoof Peter Sloterdijk omschrijft als auto-immunisering. Dat wil zeggen: de bescherming tegen een gevaar wordt een gevaar op zich.

Dat kunnen we de virologen uit Rotterdam zelf niet verwijten. Het verlangen naar immunisering is breed geworteld in onze samenleving denk aan de talrijke anti- terreurmaatregelen, de dieetvoorschriften, de explosieve groei van verzekeringen, het steeds strengere anti-migratiebeleid, en natuurlijk de pogingen om de euro te verzekeren tegen Grieken, beleggers en bankiers. Het levert een samenleving op die angstig is en vooral aan symptoombestrijding doet. En steeds grovere middelen nodig heeft om de eigen angsten te bezweren.

Controleneurose
Ons punt hier is dat we er goed aan zouden aan doen de potentieel zelfvernietigende reflex van deze controleneurose te vermijden. De westerse maatschappij is eerder rijp voor een stevige psychoanalyse of een filosofische bespiegeling dan voor een dodelijk tegengif, nog meer paranoia-stimulerende geneesmiddelen, of een nieuwe overload aan vaccins. Want dat de overvloedige westerse consumptiemaatschappij ineens overal gevaren in ziet waartegen we ons zouden moeten immuniseren en verzekeren, dat zou juist tot verder onderzoek en nadenken moeten stemmen. De socioloog Ulrich Beck typeerde onze samenleving daarom als een risicomaatschappij en Sloterdijk spreekt over een multi-alarmmaatschappij.

Let wel: sommige gevaren in onze natuur zijn reëel. Alleen de kans er op is in werkelijkheid doorgaans heel erg klein. De prijs van overmatige immunisering is nu vaak te hoog in verhouding tot de winst in veiligheid. Een maatschappij die volledige zekerheid eist leeft onvermijdelijk in een leugen. Want de natuur is nooit volledig als een lab af te sluiten of perfect te voorspellen. Juist te kunnen leven met het besef van principiële onmaakbaarheid en onzekerheid, dat zou evolutionaire winst voor de mens zijn. Want, om met de Nederlandse popgroep De Dijk te spreken: 'We kunnen de wereld niet veranderen. Maar wel onze kijk erop.'

Inge Mutsaers is promovenda filosofie en wetenschapsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
Henk van Houtum is onderzoeksprofessor geopolitiek aan de Universiteit van Bergamo en universitair hoofddocent geopolitiek en politieke geografie in Nijmegen.