Diederik Stapel heeft aangetoond dat echte en verzonnen uitkomsten van sociaal-wetenschappelijk onderzoek moeilijk te onderscheiden zijn. Dat zegt psycholoog Lester Hoekstra.

Alsof er een grote ramp was gebeurd, zo werd op de voorpagina van de Volkskrant bericht over het bedrog van Diederik Stapel. Maar ik denk dat het met de maatschappelijke schade wel meevalt en dat het vooral de wetenschap is die er last van ondervindt. Door vooraanstaande wetenschappers is al gesproken over het gevaar dat sociaal-psychologisch onderzoek niet meer serieus wordt genomen door het volk.

Nuttig
Ik vraag mij af of dat wel zo erg is. Niemand zal graag het belang van wetenschappelijk onderzoek ter discussie stellen, omdat iedereen weet dat we daar veel aan te danken hebben. Maar dat wil nog niet zeggen dat al het wetenschappelijk onderzoek nuttig is en het lijkt mij goed om met wetenschappelijke openheid te kijken naar het nut van de sociale wetenschappen.

We zullen geneigd zijn de waarde van sociaal-wetenschappelijk onderzoek te overschatten, enkel en alleen omdat het wetenschap is. De uitkomsten van dit onderzoek zijn echter vaak weinig meer dan wat interessante weetjes waar je met wat gezond verstand zelf ook wel op had kunnen komen. Grote ontdekkingen met belangrijke toepassingen, zoals bij de natuurwetenschappen, zijn mij niet bekend.

Kwakzalver
Ik werk als psychotherapeut en dat zou bij uitstek een vak moeten zijn waarbij je gebruik kunt maken van sociaal-wetenschappelijk onderzoek. Maar de resultaten van deze onderzoeken spelen nauwelijks een rol bij mijn beroepsuitoefening en voor zover ik kan nagaan ligt dat bij mijn collega's niet anders. Als psychotherapeut heb je geen tabellen met significante onderzoeksresultaten nodig maar een idee waar je mee aan de slag kunt.

In de wetenschappelijke literatuur staan wel bruikbare ideeën in de vorm van theorieën en modellen, maar deze zijn niet het resultaat van modern sociaal wetenschappelijk onderzoek. Het zijn creaties van mensen die dicht bij de praktijk stonden en de verschijnselen die ze waarnamen op een bijzondere manier wisten te beschrijven. De bekendste, Sigmund Freud, is niet zonder reden door wetenschappers een fantast en een kwakzalver genoemd.

Blijvende waarde
Maar hij is inspirerender geweest dan de sociale wetenschappers van nu. Net als andere auteurs die al tientallen jaren geleden met ideeën kwamen die nog steeds worden aangehangen, niet omdat deze worden gesteund door grondig wetenschappelijk onderzoek, maar omdat ze in de mode zijn. Voor relevante observaties van meer blijvende waarde moet je ook niet bij de wetenschappers zijn maar bij de romanschrijvers zoals Tolstoi, Couperus, Proust en Mann.

Een andere groep die, naar je zou verwachten, kan profiteren van de resultaten van onderzoek, vooral op het terrein van de sociale psychologie, zijn de mensen die organisaties moeten besturen, de managers of leidinggevenden. Zij kunnen putten uit de resultaten van een enorm aantal wetenschappelijke onderzoeken die er op hun gebied in de afgelopen decennia zijn gedaan.

Ik ken een collega die trainingen aan leidinggevenden geeft en dat op een zeer succesvolle wijze doet. Enkele goed presterende beursgenoteerde bedrijven sturen complete kaders naar hem toe om door hem te worden bijgeschoold. Zeker is dat zijn succes niet wordt bepaald door de resultaten van het sociaal-wetenschappelijk onderzoek. Hij vertelde me dat hij na zijn psychologiestudie vrijwel geen enkele wetenschappelijke publicatie heeft gelezen.

Leiderschap
Het was ook al niet te verwachten dat de resultaten van wetenschappelijk onderzoek leiden tot beter leiderschap. Zou dat wel het geval zijn dan zouden de managers van nu beter zijn dan die van enkele decennia geleden en dat blijkt nergens uit.

En de leraren? Die kunnen profiteren van uitgebreid wetenschappelijk onderzoek van de onderwijs-kundigen. Maar het overdragen van kennis van de ene op de andere generatie is zo oud als de mensheid en wie durft te stellen dat we dat nu zoveel beter doen omdat we gebruik maken van de laatste wetenschappelijke inzichten? Een directeur van een school misschien, omdat het zo chique staat, maar ik denk dat weinig praktiserende leraren een dergelijke bewering voor hun rekening willen nemen.

Cultuurgoed
Maar als het nut van het sociaal- wetenschappelijk onderzoek niet kan worden aangetoond dan wil ik er nog niet voor pleiten het daarom maar af te schaffen. Er zijn wel meer dingen in onze maatschappij die we in stand houden, ook als er geen aantoonbaar nut is. Het lijkt mij goed om het sociaal-wetenschappelijk onderzoek als cultuurgoed te bewaren. In centra die gesubsidieerd worden net als de musea.

In dergelijke tempels van de sociale wetenschappen zou Stapel een plek kunnen krijgen die te vergelijken is met die van de vervalser Van Meegeren in het museum Boijmans Van Beuningen. Omdat hij de sociale wetenschappers bescheidenheid leerde door aan te tonen dat echte en verzonnen uitkomsten van sociaal-wetenschappelijk onderzoek moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn en dat de gevolgen van ondeugdelijk onderzoek uitblijven.

^{Lester Hoekstra is psycholoog in Rijswijk.}