Door de islamitische revival is geloof belangrijker geworden dan etniciteit en is de spanning tussen moslims van verschillende etniciteiten, bijvoorbeeld tussen Arabieren en Turken, afgenomen.

Bij de verslaggeving over de Arabische lente blijft vaak een belangrijk gegeven onderbelicht, namelijk dat de huidige soevereiniteit van het Arabische volk op Arabisch grondgebied een heel jong fenomeen is. In de 7de eeuw creëerden de Arabieren vanaf het Arabische schiereiland in korte tijd een nieuwe islamitische beschaving. Deze strekte zich uit van het Iberische schiereiland tot aan Afghanistan. Maar de Arabieren raakten de controle over de beschaving die zij zelf gecreëerd hadden ook weer kwijt. De islamitische wereld en zelfs het Arabische Midden-Oosten vielen in handen van de Turken, de Perzen en de Mongolen.

Controle
Na de Middeleeuwen streden de enige onafhankelijke moslimstaten, Turkije en Perzië, om controle over het gebied. Na deze episode waren het de rivaliserende Europese mogendheden die om het gebied streden. In de laatste fase waren het de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie die om invloed in de regio wedijverden. Echter, de Sovjet-Unie kon de gebieden niet koloniseren en de Verenigde Staten wilden het niet.

In deze gehele periode was van soevereiniteit van het Arabische volk op Arabisch grondgebied eigenlijk geen sprake. De enigen die buitenlandse overheersers uit Arabische landen konden verwijderen, waren andere buitenlandse overheersers. Soevereiniteit op eigen grondgebied is dus een vrij nieuw fenomeen voor de Arabieren. Dit gegeven heeft een belangrijk aandeel in de totale politieke wanorde die de Arabische landen kenmerkt.

Het is inmiddels duidelijk dat de Turkse premier Erdogan grote populariteit geniet in de Arabische wereld. In Egypte wachtte hem zelfs een waar heldenonthaal. Het is precies dit heldenonthaal dat iets opvallends illustreert: het Arabische volk is bijzonder vergevingsgezind. Waren het immers niet de Turken die Egypte van 1517 tot 1798 letterlijk hebben overheerst en van 1801 tot 1882 feitelijk?

Droom
Weliswaar overheersten de Britten tussen 1882 en 1922 Egypte, maar deze 40 jaar vallen toch in het niet bij 362 jaar Ottomaanse overheersing? Desondanks wordt de man die de droom koestert het Ottomaanse rijk te herstichten in Egypte als held onthaald.

Hoe is het mogelijk dat de Egyptenaren de leider van een voormalig kolonisator van hun land als held onthalen? Ten eerste is er een groot verschil tussen de westerse en de Turkse oud-kolonisators: de Turken waren ook moslims. Ten tijde van het pan-Arabisme ofwel het Arabisch nationalisme had het Arabische volk een sterke afkeer van de Turken. Het pan-Arabisme liep echter fatale klappen op toen een verenigd Arabisch leger tijdens de Zesdaagse Oorlog in 1967 werd vernietigd door Israël.

Sindsdien heeft het pan-Arabisme plaats gemaakt voor een meer pan- islamitisch gedachtegoed. De islam heeft vanaf de jaren '30 een ware revival doorgemaakt, waarvan het einde nog niet in zicht lijkt te zijn. Bedenk bijvoorbeeld dat het voorheen seculiere en westers gezinde Turkije nu een islamistische premier heeft. Dat in Egypte, ook voor de val van Mubarak, de Moslimbroederschap ongekend invloedrijk was. Dat het voorheen seculiere en westers gezinde Iran nu een theocratische dictatuur kent, en dat het islamisme zeer waarschijnlijk de dominante factor gaat worden in de nasleep van de Arabische lente.

Islam
Deze revival heeft tot gevolg dat het concept van de 'oemma' veel belangrijker is geworden in de islamitische wereld. De oemma is de supranationale gemeenschap der islamitische gelovigen. Nationale grenzen en etnische verschillen hebben in dit concept nagenoeg geen betekenis, de enige bepalende factor voor identiteit is islam. Dit concept heeft op de vleugels van de islamitische revival zijn herintrede gedaan. Hierdoor is ruimte ontstaan voor het afnemen van de spanning tussen moslims van verschillende etniciteiten. Zo ook tussen Arabieren en Turken.

Dat moslims minder gevoelig zijn voor brute overheersing door andere moslims blijkt wel hieruit dat moslims in het Westen niet massaal gedemonstreerd hebben tegen alle dictaturen in de islamitische wereld. Felle protesten barsten pas los als de Verenigde Staten 'het Midden-Oosten koloniseert' of als Israël zich weer eens gedwongen ziet terug te slaan.

Het is overigens opvallend dat meestal alleen het westers kolonialisme bij die naam genoemd wordt. Islamitisch of communistisch kolonialisme is exact hetzelfde, zo mogelijk nog erger, maar krijgt zelden dat etiket.

De islamitische revival brengt naast betere onderlinge verhoudingen tussen moslims ook nog een andere bindende factor met zich mee: afkeer van het Westen en van Israël. Erdogans provocaties aan het adres van Israël leveren hem immense populariteit op in de Arabische wereld.

Vijand
De oemma is zeer effectief voor het binden van verschillende volken. Die volken worden nog dichter tot elkaar gebracht door het hebben van een gemeenschappelijke vijand: het Westen en Israël. Het één vloeit uit het ander voort. Een revival van de islam impliceert een vijandige houding tegenover het Westen.

Libië is in dit geval een interessante casus. De overgangsraad ontleent zijn gehele bestaan aan de NAVO, en dit beseft zij volledig. De overgangsraad bepleit echter ook een staat die is gebaseerd op de islam. Wellicht dat deze combinatie van dankbaarheid jegens het Westen en het verlangen naar een islamitische staat een hoopvolle synthese oplevert. Is een islamitisch georiënteerde westers gezinde staat dan toch te realiseren?

Te vroeg juichen is onverstandig, talrijk zijn de berichten over activiteiten van Al-Qaida in Libië. Bovendien leert de geschiedenis dat extremistische groeperingen uitermate effectief de macht kunnen grijpen in chaotische omstandigheden.

^{Timon Dias studeert psychologie en islamologie aan de Universiteit Leiden.}