De lange termijn implicaties van de 9/11 aanslagen voor internationale vrede en veiligheid blijven wazig, stellen Tim Sweijs en Stephan De Spiegeleire, beide verbonden aan het Den Haag Centrum voor Strategische Studies.

We weten nog niet of transnationaal terrorisme een langdurige en moeilijk uit te roeien plaag zal blijken of een roemloze dood zal sterven. En we zien ook al dat de aandacht van de veiligheidsdepartementen wereldwijd naar andere zaken verschuift - denk aan cybercriminaliteit, militarisering van de ruimte, en de opkomst van China. Maar de aanslagen hebben wel een gigantische impact gehad op het strategische landschap van de jaren nul van deze eeuw- ook in Europa en in Nederland.

Eén van de meest ironische conclusies is misschien wel dat de anti-westerse, anti-modernistische moslimfundamentalist Osama bin Laden eigenlijk één van de meest invloedrijke agenten gebleken is van een steeds verder uitdeinende globalisering naar Westers model. Hij zorgde er ook voor dat het Westen een aantal strategische lessen leerde die, hopelijk, nog lange tijd zullen beklijven.

Eén van de directe gevolgen van de globalisering van terrorisme die Osama bijna eigenhandig forceerde, was dat na 9/11 ook de voorheen stiefmoederlijk behandelde delen van de wereld plots wel in het veiligheidsvizier van de meeste Westerse landen kwamen. Zelfs het navelstaarderige Europa werd gedwongen meer aandacht te schenken aan regio's die tot dan toe buiten de globaliseringsgolf waren gebleven. Al Qaida werd wereldwijd achtervolgd in de global war on terror in gebieden van Afghanistan tot Somalië waarin wetteloosheid welig tiert en mensenrechten op grote schaal worden geschonden.

9/11 doorbrak de instinctieve weerstand in Europa tegen een meer globale visie op defensie en veiligheid. Zelfs in het pacifistische Duitsland waren kreten als 'verdediging van Duitse belangen aan de Hindukush' niet langer taboe. Deelname aan  allerlei expeditionaire operaties - ook ver van huis - gaven Europese bewindslieden, politici, militairen maar ook de bredere bevolkingen ervaring met - en in sommige gevallen waardering voor - het militaire instrument. Maar deelname toonde ook aan dat er in dit soort operaties geen militaire slagkracht is zonder politiek draagvlak. Op deze manier leidde 9/11 tot een meer realistische inschatting van hoe het militaire instrument ingezet kan worden - ook bij politieke partijen die vroeger principieel anti waren.

Assymetrisch conflict
De militaire interventies die voortsproten uit 9/11 toonden daarbij duidelijk aan dat het huidige instrumentarium van Westerse veiligheidsdepartementen, met een sterke focus op kinetische capaciteiten, weliswaar noodzakelijk, maar verre van toereikend is. Deze - in military speak - conventionele capaciteiten dekken allang niet meer het hele conflictspectrum af, niet in het heden, en zeker niet in de toekomst. Want conventionele instrumenten maken niet het verschil in assymetrisch conflict. Zeker niet wanneer daarbij naast de oorlog, ook nog eens de vrede moet worden gewonnen. De balance-of-investment, om een term uit de boekhoudkunde te gebruiken, slaat in zulke conflicten in de regel negatief uit.

Als we echt de door ons beoogde effecten willen bereiken in de overgebleven kwetsbare veiligheidsregio's van de wereld, moeten we toch eens harder gaan nadenken over beter gebalanceerde en effectief inzetbare capaciteiten die echt waar voor ons geld leveren. Om daadwerkelijk weerwoord te kunnen bieden aan de uitdagingen van nieuwe conflictomgevingen, is het noodzakelijk om op zoek te gaan naar nieuwe instrumenten van machtsuitoefening.

De zogenaamde 3D-benadering (defence, diplomacy, development), die nog in de kinderschoenen staat, is een eerste stap in die richting. De enkele ontwikkelingsadviseurs die toegevoegd werden aan Nederlandse Provincial Reconstruction Teams in Afghanistan zijn daar een goed voorbeeld van. Dergelijke experimenten dienen radicaal uitgebreid te worden. Denk aan expeditionaire economische of juridische teams, en overheidsbrede stabilisatie eenheden die hier en daar al vastere voet aan wal krijgen.

Brandweerbrigade
Ten slotte, volgens een oud Nederlands spreekwoord, is voorkomen altijd beter dan genezen. Preventie - niet geheel on-toevallig één van de nieuwe pijlers van het beleid van het Nederlandse ministerie van Defensie - komt neer op het voorkomen van conflict voordat het te laat is, voorkomen dat de brandweerbrigade uit moet rukken om een brand te blussen, zonder daarvoor de juiste spullen te hebben. Een nieuwe mentaliteit moet postvatten in het brein van de Nederlandse beleidsmaker.

Het Peace, Profits and Principles adagio aandachtig, kan ontwikkelingshulp ook een strategisch instrument worden, waarin leidend uitgangspunt bij besteding van deze gelden niet principes zijn - zoals decennia lang het geval was - of korte-termijn winst - zoals onder de huidige regering opgeld lijkt te doen - maar de preventie van conflict en het verhogen van globale zelfredzaamheid vanuit een bredere en langere termijn interpretatie van nationaal eigenbelang. Strategische ontwikkelingshulp als nieuw beleidsmaxime.

9/11 heeft zeker ook een hele rits negatieve gevolgen gehad, die dezer dagen rijkelijk de bühne passeren: paranoia, privacy, xenofobie, etc. Het moge duidelijk zijn dat militaire interventies in het eerste decennium van de 21e eeuw bepaald geen onverdeeld succes waren. Zij hebben wel een aantal strategische lessen opgeleverd over de noodzaak van effectief ontplooibare machtsinstrumenten - en misschien is dat wel een van de monumenten die uit de puinhoop van Ground Zero zijn opgerezen.

^{Tim Sweijs is onderzoeker aan het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS) en promoveert aan de Department of War Studies, King's College, London. Stephan De Spiegeleire is senior defensiewetenschapper bij HCSS.}