De VS blijft, ondanks de wonden van het 9/11-tijdperk, een geliefde beschermer en bevrijder voor wie in de penarie zit. Dat stelt Arie Elshout, correspondent voor de Volkskrant in de VS.

De aanval kwam op 11 september 2001 vanuit de lucht, de afrekening die volgde ook. Honderden terroristen van Al-Qaida werden gedood, zonder dat ze ook maar één seconde konden beseffen door wie en hoe. Als door een onzichtbare hand werden en worden ze van bovenaf opgeblazen. Voor moslimradicalen is het een dood in stijl; zo'n einde past perfect bij hun martelaarsideologie. Maar het is niet God die hen met zijn vurige vinger tot zich roept, maar de Amerikanen met hun drones, de onbemande vliegtuigjes die zich hebben ontpopt tot effectief zwaard der wrake.

Terreurbeweging
Sinds 2006 zijn meer dan 1.900 moslimextremisten in Pakistan gedood door deze insectachtige toestellen van de Amerikaanse geheime dienst CIA. Osama bin Laden, de leider van Al-Qaida, werd vanuit een onbemand vliegtuigje geobserveerd voor hij in mei werd doodgeschoten. In juni werd een ander kopstuk van de terreurbeweging geliquideerd, eind augustus nog een.

Door het succes van de drones trekt president Obama de Amerikaanse troepen versneld terug uit Afghanistan. Leon Panetta, zijn minister van Defensie, zei in juli dat de strategische nederlaag nabij is voor Al-Qaida. Toch waarschuwt een van zijn onderministers dat 'de idee Al-Qaida' zich moeilijk laat uitwissen. Er lopen veel licentiehouders rond en voor een bloedige aanslag zijn maar enkele terroristen nodig.

Maar hoewel voorzichtigheid geboden blijft, zeggen Amerikaanse inlichtingenanalyses dat de terreurorganisatie, tien jaar na 9/11, verlamd is omdat veel kopstukken op de loop zijn. Ongetwijfeld angstig omhoog kijkend, schrikkend van elke vogelschaduw en glinstering in de blauwe lucht. Mocht het waar zijn, dan zit er iets van ironie in deze ontknoping van het grimmige tijdperk dat op de aanslagen volgde.

Obama zelf wil deze periode afsluiten. Voor de tiende herdenking van 9/11 stelde hij richtlijnen op voor regeringsvertegenwoordigers. Vertel een verhaal dat positief is en vooruitkijkt; toon de wereld dat 9/11 'niet alleen over ons gaat'; benadruk dat Al-Qaida nauwelijks een rol speelt in de huidige veranderingen in het Midden-Oosten en nog slechts 'voor het verleden staat', aldus de presidentiële memo's.

Het verleden is echter een stalker. Zeker in het geval van '11 september'. Dat was het begin van een kwaadaardige woekering, die zich voor het eerst manifesteerde met de aanval op Amerika's financiële, culturele en politieke hart en daarna steeds meer organen aantastte. President George W. Bush zag de aanslagen als een oorlogsdaad en reageerde navenant.

Shock
Spoedig daarna vielen er bommen in Afghanistan, verdwenen terreurverdachten in een juridisch niemandsland, lichtte Bagdad spookachtig op onder een oorverdovend shock and awe-bombardement, werden burgerlijke vrijheden ondergeschikt gemaakt aan veiligheid, scheurden samenlevingen en bondgenootschappen, verzuurden overal de relaties tussen moslims en niet-moslims en gingen vriendschappen verloren.

De scherpste kantjes zijn inmiddels van deze controverses af, maar de Amerikanen likken hun wonden. Hebben ze in antwoord op de aanslagen verraad gepleegd aan zichzelf, of hebben ze gewoon gedaan wat er moest gebeuren?

In The New York Times bespeurde Edward Rothstein bij veel culturele herdenkingsmanifestaties een neiging tot zelfbeschuldiging. In september 2001 hield 33 procent van de Amerikanen het voor mogelijk dat het land zelf de aanslagen over zich had afgeroepen. Inmiddels is dit toegenomen tot 43 procent. Rothstein ziet dezelfde ambivalentie bij het Witte Huis. Volgens hem wekken de herdenkingsmemo's de indruk dat de 9/11-herdenking niet over 9/11 mag gaan. Er mag zelfs niet echt over onszelf worden gesproken, zegt Rothstein. Want, schrijft het Witte Huis: 'We gedenken alle slachtoffers van terrorisme, in elk land van de wereld.'

Dat laatste komt bekend voor. Ook bij onze Dodenherdenking op 4 mei is besloten tot de supermarktaanpak, waarbij men naast de Tweede Wereldoorlog de keuze heeft uit nog vele andere soorten menselijk leed. Maar die verwatering voltrok zich sluipenderwijs, niet al na tien jaar.

Verder is het te prijzen als mensen kritisch naar zichzelf kijken, maar dat moet niet ten koste gaan van het zicht op de feiten. Wat hadden de Amerikanen gedaan waardoor ze het verdienden om als ratten te worden afgemaakt? De hulp aan de Afghaanse moslims in de jaren tachtig? De hulp aan de Koeweitse, Bosnische en Kosovaarse moslims in de jaren negentig? Natuurlijk, de Israëliërs onderdrukken de Palestijnen, waartegen de VS te weinig doen. Maar wie hen zwaarder laat wegen dan die andere moslims bij elkaar, lijkt te zoeken naar gelegenheidsargumenten. Een gevalletje van disproportioneel slachtofferschap.

Zelfontkenning
Misschien werden de Amerikanen wel aangevallen omdat ze Amerikanen zijn: dominant, arrogant, irritant, creatief, succesvol, energiek, expansief, aanmatigend. Maar hoe kunnen ze dat existentiële probleem oplossen? Door op de zelfbeschuldiging zelfontkenning te laten volgen? Door Hollywood in te ruilen voor Bollywood? Of door net als de Russen aan de wodka te gaan?
Hiermee is niet gezegd dat Amerika de onschuld zelve is. De bloedige chaos in Irak, Guantánamo Bay, het harde ondervragen c.q. martelen van gevangenen op geheime locaties in derde landen en het voor onbepaalde tijd vasthouden van terreurverdachten zonder de rechten die de normale rechtspraak in de VS biedt - het schaadde terecht de Amerikaanse reputatie.

Maar ook hier gebeurde het dat in de kritiek evidente feiten werden weggemoffeld. Moslims - niet alleen radicale - poseerden graag als slachtoffers van het Westen, maar de afgelopen jaren werden de meeste moslims gedood door moslims. Dat geldt voor Irak en inmiddels ook voor Afghanistan. Pakistan is hard bezig zich in dit rijtje te voegen.

Voorts werden oorzaak en gevolg soms iets te gemakkelijk omgedraaid. Het beeld ontstond dat Amerika de grootste bedreiging was. Maar vorige maand herinnerde Al-Qaida in Mesopotamië eraan hoever haar nihilisme gaat. 'Wij hebben mannen die zich hebben losgemaakt van het leven en meer van de dood houden dan jullie van het leven. En doden is een van hun wensen', luidde de huiveringwekkende boodschap na een dag met 42 (!) bloedige aanslagen. Men kan dit afdoen als grootspraak - volgens het bekende patroon waarbij elk exces aan Amerikaanse kant uitvergroot wordt tot een regel en elke uitwas aan de kant van radicale moslims verkleind tot een uitzondering - maar er vielen die dag rond de honderd doden. Weer vooral moslims.

1914-scenario
Het voordeel van het verstrijken der jaren is dat de tijd kan worden toegepast als reality-check voor vroegere voorspellingen en beweringen. De Amerikaanse diplomaat Holbrooke waarschuwde dat Bush het Midden-Oosten zou meesleuren in een 1914-scenario. Is niet gebeurd. Het gebied is in de greep van een krachtige democratische beweging.

Volgens de klassieker uit het uitpuilende trommeltje met Bush-kritiek hadden de Amerikaanse imperialisten het altijd al gemunt op Irak en zijn olie, en grepen zij na 9/11 hun kans. Is niet gebeurd. Eind dit jaar zijn bijna alle Amerikaanse militairen vertrokken en zijn de olieconcessies verhandeld op een veiling, waaraan diverse internationale consortia meededen.

Vlak na de invasie van Irak, toen de veronderstelde massavernietigingswapens van Saddam niet werden gevonden en de Amerikaanse geloofwaardigheid zware averij opliep, nam Marcel van Dam een voorschot op de mogelijkheid dat de wapens later alsnog zouden worden gevonden. Hem zouden de Amerikanen niet bedotten: die moesten ze dan zelf hebben neergelegd. Is ook niet gebeurd. Intussen heeft Amerika met Obama een nieuwe start gemaakt. Maar Guantánamo Bay is nog open, de militaire tribunalen gaan door, er zitten nog steeds terreurverdachten voor onbepaalde tijd vast en de jacht op de terroristen gaat verder bij de bron in Pakistan, Jemen en Somalië.

Obama wil af van Guantánamo, maar het Congres en ook sommige van zijn eigen Democraten liggen dwars. Zij willen niet dat de terreurverdachten naar het vasteland worden overgebracht. Te gevaarlijk. Zelfs de gemeenteraad van Berkeley, het epicentrum van links politiek correct denken in Amerika, stemde een voorstel weg om 'een of twee' gevangenen te laten overkomen voor een berechting door gewone rechtbanken. Not in my backyard.

Er is veel hypocrisie. Over de drone-aanvallen zijn ethische vragen te stellen (wat zijn de juridische rechten van doelwitten? Hoe groot is de kans op onschuldige slachtoffers?), maar Obama komt ermee weg. Elders in de wereld wordt weer ouderwets uitgekeken naar ingrijpen door Amerika. Ondanks Irak en al die verhalen over zijn verval. Na Koeweit, Bosnië en Kosovo, nu Libië. Het blijft, ondanks de wonden van het 9/11-tijdperk, een geliefde beschermer en bevrijder voor wie in de penarie zit. Het zet deze verjaardag in een pikant perspectief. De VS zijn niet de onschuld zelve. Maar wat komt er na dit zelfbeklag? Zelfontkenning?

^{Arie Elshout is correspondent voor de Volkskrant in de VS.}