Hoezeer de moordpartij in Noorwegen ook aanspoort tot reflectie, ze is per saldo een geïsoleerde gebeurtenis, een exces. Wat Europa bovenal ontregelt, is het overheersende gevoel dat het zijn lot niet in eigen hand heeft.

Lang geleden reisde ik met een groepje Europese journalisten door het Irak van Saddam Hussein. Geregeld moesten we uren in de bus zitten (of op de bus wachten) en om de tijd te doden werden de malste quizjes bedacht. Zo moest iedereen de vraag beantwoorden: wat is in jouw land het toppunt van een saaie avondbesteding? Wat ik zelf heb geantwoord ben ik vergeten, maar het met Bergmaniaanse zwaarmoedigheid opgevoerde toneelstukje van mijn Zweedse collega is me altijd bijgebleven. Het ergste wat hem als journalist in Zweden kon overkomen, was het verslaan van een avondvergadering van de - toen nog schijnbaar eeuwig regerende - sociaal-democratische partij waarop drie heren van middelbare leeftijd discussieerden over het verder uitbouwen van de sociale zekerheid.

Onwillekeurig moest ik hieraan even denken toen het nieuws bekend werd over het verschrikkelijke bloedbad dat Anders Behring Breivik had aangericht op het eilandje Utoya, waar de jongerenafdeling van de Noorse Arbeidspartij een zomerkamp met diverse politieke manifestaties belegde. Ik neem onmiddellijk aan dat het een vrolijker aangelegenheid was dan een Zweeds herendiscours over sociale zekerheid. Noren lijken minder zwaar op de hand - en in elk geval minder arrogant, vinden ze zelf - dan Zweden. Daags voor het drama gingen de jongeren in met Palestijnse vlaggen versierde bootjes het water op voor een symbolische actie tegen de Israëlische zeeblokkade van Gaza. Maar ik kan moeilijk geloven dat hier zinderende politiek met verreikende consequenties werd bedreven.

Het versterkt de indruk dat Breivik bovenal een zieke geest is, iemand die het contact met de werkelijkheid is verloren en meent te leven in een macabere wereld, waarin de redding van de beschaving kennelijk nog slechts mogelijk is door elementaire waarden ervan, zoals eerbied voor het menselijk leven, radicaal overboord te zetten. Alle verwijzingen naar gerenommeerde denkers en politici - van John Stuart Mill tot Winston Churchill - kunnen ook niet wegnemen dat zijn politieke antenne zeer vreemd staat afgestemd.

Europa
Want laten we even een stapje weg van Noorwegen zetten en naar de politieke krachtsverhoudingen in Europa kijken, wat Breivik in zijn geschriften overigens ook voortdurend doet, want zijn kruistocht heeft Europese proporties. Zelden waren de 'cultureel marxisten' zoals hij linkse politici betitelt en aan wie hij een verderfelijke invloed toedicht, zo naar de periferie van de macht gedrongen. In Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië regeert rechts. Angela Merkel, Nicolas Sarkozy en David Cameron hebben alledrie afstand genomen van het multiculturalisme. De rechtse Italiaanse regeringscoalitie telt een partij met duidelijke extreemrechtse sympathieën: de Lega Norte. Nederland en Denemarken: centrum-rechts regeert met rechts-populistische gedoogsteun. Zweden: centrum-rechts aan de macht. België: niemand aan de macht. Polen, Tsjechië, Hongarije: conservatieven of liberalen trekken aan de touwtjes.

De enige uitzonderingen van belang zijn Spanje, Griekenland en Noorwegen. Maar in Spanje lijken de dagen van de socialisten geteld en de Griekse regering staat praktisch onder Europese curatele.
Je zou bijna zeggen: dit is een Europese politieke constellatie waar een rechtgeaard conservatief zijn vingers bij kan aflikken.

Bijna, want alom is onbehagen het parool. Dat kan niet worden gereduceerd tot de problemen met islam en immigratie, hoewel die serieus zijn en niet met veel kopjes thee kunnen worden weggespoeld. Zelfs de eurocrisis vormt slechts een deel van de verklaring. Wat Europa bovenal ontregelt, is het overheersende gevoel dat het momenteel geen greep heeft op de ontwikkelingen, dat het zijn lot niet in eigen hand heeft.

Leiderschap
Dat heeft weinig met rechts of links te maken. Het was al zo toen links her en der nog (mede) aan de macht was, en het is niet beter geworden nu rechts de toon aangeeft. Het ontbreekt vooral aan solide leiderschap. Merkel en Sarkozy zijn zeker geen incapabele figuren, maar ze zijn niet bij machte een heldere lijn uit te zetten en durven hun eigen kiezers met open vizier tegemoet te treden. Er wordt gemanoeuvreerd, niet geïnspireerd. Op zijn beurt mist het bleke gezelschap in Brussel de democratische legitimatie om potten te breken.

Breiviks gruweldaad is een tragedie voor de slachtoffers, voor de nabestaanden, voor Noorwegen en voor iedereen die politiek geweld verafschuwt. Maar hoe zeer de moordpartij ook aanspoort tot waakzaamheid en reflectie, ze is per saldo een geïsoleerde gebeurtenis, een exces. Als er al tempeliers van het slag Breivik bestaan, dan vormen ze een minuscuul randgroepje. Europa hoeft geen kruistocht tot 2083 te vrezen, maar een Griekse ziekte die voortwoekert omdat de dokter alleen pijnstillers voorschrijft.

^{Paul Brill}