'Voor vrijheid is al een hoge prijs betaald'
© AP

'Voor vrijheid is al een hoge prijs betaald'

Het proces-Wilders heeft laten zien dat de verdedigers van de islam minder vertrouwen hebben in het incasseringsvermogen van moslims dan de islamcritici.

De rechter heeft gesproken: een extra bovenwettelijke bescherming voor islam en moslims bestaat niet. Althans niet in Nederland. De rechter heeft ook een grens gemarkeerd die Nederland scheidt van Iran en Saoedi-Arabië. Deze grens geldt ook voor de moslims. De vrijheid van meningsuiting geldt niet alleen voor de critici van de islam, maar ook voor de verdedigers van de islam. Nederland mag niet een aangifteland worden waarin niemand durft zijn of haar mening te uiten.

Het was wel een circus dat in opdracht van het Amsterdamse Hof onder leiding van Tom Schalken op gang was gekomen. Heeft dit circus de rechterlijke macht beschadigd? Nee. Wel heeft dit proces de rechterlijke macht en het publiek tot nadenken aangezet over de handelingen en de houding van sommige rechters. Tom Schalken en de gewraakte rechters hebben onbedoeld een aantal tekortkomingen van de rechters blootgelegd. Daarvoor moeten wij advocaat Bram Moskowicz en Geert Wilders dankbaar zijn. De onafhankelijkheid en de onpartijdigheid van de rechter behoort immers tot de essentie van  een democratische rechtsorde.

Idee

Er heerste een idee, een vreemd idee, dat de uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) zonder aandacht voor specifieke landen waarover de uitspraken worden gedaan, kan worden getransporteerd naar onze rechtspraak. Er zijn minstens twee soorten uitspraken: de algemene, universele uitspraken en de landgebonden uitspraken.

In het Handyside-arrest (1976) gaf het EHRM een algemene, universele richtlijn over de vrijheid van meningsuiting: 'De vrijheid van meningsuiting vormt een van de wezenlijke grondslagen van een democratische samenleving, een van de basisvoorwaarden voor haar vooruitgang en voor de ontwikkeling van ieder mens. Zij is niet alleen van toepassing op 'informatie' of 'ideeën' die gunstig worden ontvangen of als niet aanstootgevend worden beschouwd dan wel met onverschilligheid worden bezien, maar ook op die uitingen die de staat of enig deel van de bevolking beledigen, shockeren of verontrusten. Dat zijn de eisen van pluralisme, tolerantie en ruimheid van geest zonder welke er geen democratische samenleving kan bestaan.' Hier formuleert het Hof een minimale grens die niet door de verdragsluitende staten mag worden overschreden.

Marginaal
Maar er zijn ook uitspraken die zeer gebonden zijn aan een specifiek land. Het EHRM bepaalt niet wat in een specifiek land al dan niet strafbaar mag zijn. Ook bepaalt het niet in hoeverre een specifiek land ruimte zou moeten geven aan de vrijheid van meningsuiting. Deze rechterlijke toetsing is daarom marginaal.

Op grond hiervan heeft het EHRM de rechterlijke uitspraken in Frankrijk en België ten aanzien van politici gehandhaafd. Daarmee heeft het Hof niet gezegd dat dit de grens van vrijheid van meningsuiting zou moeten zijn voor alle verdragsluitende staten. Elke Europese natie mag zelf, met in achtneming van het Handyside-arrest, bepalen waar de grens van vrijheid van meningsuiting ligt. Simpel gezegd: een veroordeling in België kan niet zomaar gevolgen hebben voor de vrijheid van meningsuiting in Nederland.

Verstoord
Uiteindelijk gaat het om de openbare orde: wie een Maria-beeldje in een zwaar katholiek dorp in Italië als kunstwerk in de fik wil steken, zal de openbare orde ernstig kunnen verstoren. Wordt de openbare orde in Nederland verstoord door de uitspraken van Kamerlid Geert Wilders? Waren er boze moslims die na het zien van de film Fitna de boel kort en klein wilden slaan? Nee, dat was niet het geval. In tegenstelling tot beroepsvertegenwoordigers en beschermers van de moslims waren de moslims zelf niet erg verontrust over Fitna. De verdedigers van de islam hebben kennelijk minder vertrouwen in het incasseringsvermogen van de moslims dan de critici van de islam.
De rechter heeft gesproken.

De uitspraken van Wilders kunnen grof en denigrerend zijn, aldus de rechter. De denigrerende en grove uitspraken worden in Nederland niet door de strafrechters maar door de deelnemers aan het maatschappelijk debat bestreden. Een strafkamer van de rechtbank is niet de geschikte plek om daar een maatschappelijk debat te voeren. Ja, natuurlijk zijn er landen waar de rechter zich buigt over controversiële vraagstukken. Voor alle duidelijkheid: wij leven niet in Noord-Korea. Wellicht is dit voor sommige mensen een teleurstellende mededeling.

Geweldelement
Nederland heeft al een zeer hoge prijs betaald voor de vrijheid van meningsuiting: Pim Fortuyn en Theo van Gogh. Waar moet de grens liggen? Het geweldelement in het gesproken en het geschreven woord en het aanzetten tot fysieke handelingen. Wie bijvoorbeeld weigert mensen vanwege hun uiterlijk toe te laten tot een discotheek, pleegt een strafbare vorm van discriminatie.

De gedachte is vrij. Het woord is vrij. Hulde aan de rechter die de vrijheid respecteert. Voor dat woordje, vrijheid,  zijn velen - ook in Nederland - gestorven.

Afshin Ellian
is hoogleraar rechtswetenschap.