Oekraïense militairen gisteren bij basis van Belbek nabij de stad Sebastopol.
Oekraïense militairen gisteren bij basis van Belbek nabij de stad Sebastopol. © GETTY

Wat kan er gebeuren als de situatie op de Krim escaleert?

Na de Russische invasie op de Krim lopen de spanningen internationaal snel op. De Verenigde Staten en de Europese Unie beraden zich over sancties tegen Rusland. Ondertussen verstevigen Russische troepen hun greep op het schiereiland. Wat kan er gebeuren als de situatie escaleert en zullen sancties wel indruk maken op Rusland? Vijf vragen.

Hoe is de sfeer momenteel op de Krim?
De spanning op het schiereiland is er om te snijden. Vanochtend hebben Russische militairen vanuit een grenspost waarschuwingsschoten gelost, nadat driehonderd onbewapende Oekraïense soldaten de door Russen bezette basis in Sebastopol (de Krimhaven waar de Russische vloot een basis heeft) terugeisten.

Russische soldaten op de Krim worden verwelkomd als helden, schrijft Volkskrant-correspondent Olaf Koens vandaag in zijn reportage vanuit de Krim. Ze brullen zo hard ze kunnen. 'Rusland! Hoera! Poetin! Alle buitenlanders wegwezen!' Overal waar op het schiereiland Russische soldaten opduiken, zijn de luide vrijwilligers ook te vinden. De soldaten zijn in hun ogen geen bezetters, maar helden.

Zowel Rusland als Oekraïne hebben militaire bases op het schiereiland de Krim. Overal doet zich hetzelfde scenario voor. De Oekraïners worden omsingeld en uitgerookt. De soldaten kijken naar elkaar, de generaals gaan met elkaar in overleg. De demonstranten leiden de aandacht af. Wie niet beter weet, zou denken dat een groep boze burgers de macht grijpt.

Volgens de Oekraïense president Oleksandr Toertsjinov is de situatie op sommige plekken 'moeilijk', maar hebben de Oekraïense autoriteiten de kwestie nog onder controle. 'De situatie op de Krim blijft gespannen en de Russische militaire aanwezigheid groeit', zei hij gisteravond.

Waarom is de Krim zo belangrijk voor Rusland?
Voor veel Russen is de Krim niet alleen een populaire vakantiebestemming, maar bijna heilig gebied. Op het schiereiland, dat eind 18de eeuw onder keizerin Catherina de Grote in Russische handen kwam, is veel Russisch bloed vergoten. Tijdens de Krim-oorlog (1853-56) hielden de Russen in hun bolwerk Sebastopol een jaar lang stand tegen de Frans-Britse invasiemacht. Sebastopol was in de Tweede Wereldoorlog weer het toneel van zware gevechten.

In 1954 schonk partijleider Chroesjtsjov de Krim aan Oekraïne, dat toen nog deel uitmaakte van de Sovjet-Unie. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 deelden Rusland en Oekraïne de Zwarte Zeevloot in Sebastopol op, waarbij Moskou verreweg het grootste deel kreeg. Sindsdien laait de twist om het schiereiland, waar de Russen de meerderheid vormen, van tijd tot tijd op.

Na de Oranje Revolutie in 2004 wilde Joesjtsjenko het verdrag met Rusland over de marinebasis opzeggen, maar zijn opvolger Janoekovitsj verlengde het in 2010 met 25 jaar in ruil voor gunstige gasprijzen.

Wat kan er gebeuren als de situatie op de Krim daadwerkelijk escaleert?
Er bestaan sombere scenario's over Oekraïne. Daarin figureert het uiteenvallen van het land prominent, naar analogie van Joegoslavië in de jaren negentig. Een serie burgeroorlogen tussen het oostelijk (waar veel Russen wonen) en het westelijk deel ligt dan in het verschiet, eventueel aangevuld met het verzet van een islamitische minderheid op de Krim tegen Russische overheersing. Ultiem schrikbeeld: de terugkeer van 'etnische zuiveringen' in Europa.

Europese leiders kijken daarnaast met grote zorgen naar de geopolitieke consequenties van de huidige crisis. De verstoorde verhouding tot Rusland ligt zwaar op de maag. Die moet niet nog verder verslechteren, want bij een Koude Oorlog 2.0 is niemand gebaat, zo luidt de consensus. Zowel economisch als politiek levert dat alleen maar verliezers op. Die realiteit weerhoudt Europese leiders ervan de verhoudingen met Rusland op scherp te zetten.

Er wordt heen en weer gedreigd met sancties, waar zullen deze het meest pijn doen?
De Verenigde Staten lieten gisteren weten al bezig te zijn met voorbereidingen op sancties, en deze worden ook hoogstwaarschijnlijk opgelegd. Ook de leiders van de Europese Unie gaan mogelijk sancties opleggen, zij overleggen donderdag over maatregelen tegen Rusland. Als reacties op deze dreigingen liet het Kremlin vandaag weten zelf ook met sancties te kunnen komen. Rusland zou de dollar als reservemunt kunnen laten vallen, en stoppen met het aflossen van schulden bij Amerikaanse banken.

Als het zover komt en sancties worden opgelegd, zal dit Rusland meer pijn doen dan de EU, zegt de Duitse economisch expert Georg Zachmann vandaag in de Volkskrant. 'Want Rusland kan zijn gas nauwelijks elders kwijt, het kan hun 3 procent van hun bruto nationaal product kosten. Voor Europa zijn de gevolgen veel beperkter, zeker op korte termijn. Door de zachte winter is er voldoende gasvoorraad opgebouwd.'

Rusland ziet dat zelf niet zo. Sergej Glazyev, een adviseur van het Kremlin, zei vanochtend: 'Wij hebben uitstekende economische en handelsrelaties met onze partners in het oosten en het zuiden, en wij zullen een manier vinden om onze financiële afhankelijkheid van de VS tot niets te reduceren. We zullen uiteindelijk van de sancties profiteren.'

Een sanctie die Rusland wel pijn zal doen is het opschorten van de versoepeling van de visumplicht. Visumvrij naar de Europese Unie reizen is namelijk een langgekoesterde wens van Rusland. Er word al jaren over gesproken tussen de EU en Rusland, maar er zit geen schot in de zaak.

Vindt de gevreesde geweldsuitbarsting toch plaats dan komen sancties als het opschorten van handelsverdragen en de verwijdering van Rusland uit de G8 in beeld.

Als Europa het totaal voor het zeggen had, wat is dan het ideaalbeeld voor Oekraïne?
Politiek gezien zou het dan een stabiel, vreedzaam en democratisch land zijn, waarvan de regering respect toont voor de rechten van minderheden, inclusief de Russen. Economisch kan Oekraïne een veelbelovende handelspartner voor de Europese Unie zijn, waarbij de veertig miljoen burgers profiteren van export naar de Europese markt, terwijl het Europese bedrijfsleven gebaat is bij een groeiende afzet in de Oekraïne. 

Bij het Europese ideaalbeeld hoort dat het land over zijn eigen lot beschikt: Oekraïne is vrij om toenadering te zoeken tot de EU. Poetins interventie op de Krim geeft aan hoezeer die soevereiniteit onder druk staat.