Sprookjesbos

Vliegtuigpassagiers zeggen tegen extra kosten best ‘klimaatneutraal’ te willen reizen. Maar wat gebeurt er met hun geld. ‘Laat ik eerlijk zijn, met de opbrengst wordt geen boom extra geplant.’ Door Jeroen Trommelen..

Maarten Mortier zag zo’n tien jaar geleden hoe in het buitenland allerlei vage robinia- en teakprojecten werden opgezet. Die plantages werden verkocht als verantwoorde en duurzame belegging voor wereldverbeteraars, maar waren in feite monoculturele bomenakkers waarin de natuur ver te zoeken was. ‘Ik dacht: dat kan beter’, zegt de boswachterszoon, en zo ontstond het idee voor een gemengd robinia-bos in Roggel.

Eigenlijk is het een forse groenstrook van 23 hectare in de Peel, in het noorden van Limburg. De kale staakjes staan keurig in het gelid, met een stevig hek eromheen – want dat moet helaas. ‘In het begin tegen de reeën; daarna tegen de mensen.’

Eenderde van de jonge aanplant is Nederlands hardhout; een rage van de jaren negentig. Die robinia-bomen kunnen later worden gekapt om tropisch hardhout en geïmpregneerd hout te vervangen. Dat is goed voor het milieu en prettig voor het landschap, zegt Mortier. Uiteindelijk blijft er een gemengd bosje over met eiken, elzen en andere bomen. ‘Mooi toch? Méér bomen planten op de goede plek, dat is mijn passie.’

In de bosbouw verandert de mode soms sneller dan bomen kunnen bijbenen. Exemplaren die in de jaren negentig zijn bedacht als inheems hardhout, blijken tien jaar later óók te kunnen groeien om onze vliegreizen te compenseren. Zes jaar nadat het robinia-bosje was aangeplant, verscheen het vorig jaar in de portefeuille van het klimaatcompensatiebedrijf Trees for Travel. Bedrijven of consumenten die een vliegreis maken of een andere uitstoot van CO2 willen compenseren, zouden dat deels in Roggelse bomen kunnen doen.

Het perceeltje werd getooid met de fantasienaam Broekheiderbos en gepresenteerd als een ‘gemengd klimaatbos’. ‘Het Broekheiderbos is specifiek geplant met als doel om extra CO2 vast te leggen en zal binnenkort worden uitgebreid. Er groeien 6.600 bomen, die in de komende vijftig jaar minimaal 8.900 ton aan CO2 vast zullen leggen’, meldt Trees for Travel op haar website.

Maar hoe kan dat, als het bos in werkelijkheid al lang bestond en voor een geheel ander doel werd aangelegd? ‘Laat ik eerlijk zijn’, zegt Mortier, ‘dat klopt inderdaad niet’. Met de opbrengst uit klimaatgeld wordt op dit perceel niet één extra boom aangeplant. ‘De bestaande subsidies voor nieuwe bossen schieten tekort. Boseigenaren moeten een faire prijs krijgen voor de producten die het bos te bieden heeft. Of je dat nou klimaatbos, mensenbos, dierenbos of sprookjesbos noemt kan me niet schelen. Het gaat om wat er stáát!’

Schuldgevoelens

Schuldgevoelens
Zo makkelijk gaat dat dus: een Nederlands klimaatbos bedenken. De handel in klimaatkredieten voor de vrijwillige markt van bedrijven en vliegreizigers is nauwelijks gereguleerd, maar één ding staat vast: alleen bossen die echt extra worden aangelegd mogen worden gebruikt om onze schuldgevoelens af te kopen. Dat geldt ook voor de energieprojecten die de afgelopen jaren massaal op de compensatiemarkt zijn verschenen en grotendeels worden uitgevoerd in de derde wereld.

Schuldgevoelens
Frank van der Vleuten werkt al meer dan vijftien jaar als energie-expert en ontwikkelingswerker en heeft voor zijn bedrijf ETC Energy talloze projecten begeleid in de derde wereld. Energie is een klassiek ontwikkelingsthema, zegt hij. Lokale gemeenschappen krijgen al jaren toegang tot elektriciteit; boeren en ondernemers worden bij voortduring geholpen aan een eigen energievoorziening en overal ter wereld worden alternatieven ontwikkeld voor sprokkelhout als brandstof. Allemaal bedoeld om armoede te bestrijden.

Schuldgevoelens
‘Maar vorig jaar kregen we een vraag die ons verbijsterde. De klimaatcampage Hier.nu.nl vroeg ons letterlijk: hebben jullie nog projecten waarvan wij de CO2-rechten kunnen gebruiken? Opeens was er behoefte aan energieprojecten voor klimaatcompensatie. Bestaande initiatieven werden overgenomen. Geld dat anders waarschijnlijk toch wel als ontwikkelingsgeld zou zijn besteed, wordt nu uitgegeven als klimaatcompensatie.’

Schuldgevoelens
Dat is op zich al kwalijk genoeg. Maar bovendien kunnen ontwikkelingslanden hierdoor technieken krijgen aangesmeerd die meer in ons belang zijn dan in hun belang, zegt de ontwikkelingsexpert. Geld moet vooral duurzaam worden besteed. ‘Een dieselgenerator mag al bijna niet meer, terwijl dat soms echt de beste oplossing kan zijn voor een lokaal probleem. Klimaatneutrale oplossing zijn soms veel duurder en vaak moeilijker te onderhouden. En de besparing die je ermee kunt bereiken valt in het niet vergeleken met het energiegebruik in het rijke Westen.’

Schuldgevoelens
De websites van de twee Nederlandse aanbieders van klimaatcompensatie, Trees for Travel en de Klimaat Neutraal Groep met het merk Greenseat, zijn steeds meer gaan lijken op ontwikkelingsorganisaties. Begin 2006 had Greenseat vier projecten in de aanbieding waaronder één bos in Maleisië. Trees for Travel deed voorheen vrijwel alleen in klimaatbomen in derde wereld, maar heeft nu een overeenkomst gesloten met ontwikkelingsorganisatie Hivos.

Schuldgevoelens
De bedrijven beheren inmiddels een kleine twintig projecten die in de catalogus van Novib niet hadden misstaan. Bewust klimaatvrij vliegen én bijdragen aan waterprojecten in Honduras, fornuisjes in Afrika, windparken in Taiwan, zonnepanelen in Nicaragua en Tanzania, biogas in Thailand en Bangladesh en spaarlampen in Jamaica.

Schuldgevoelens
Als we deze projecten doornemen met directeur Denis Slieker van de Klimaat Neutraal Groep, blijkt de feel-good-movie echter niet helemaal te kloppen. Een deel van de projecten is onomstreden, maar het waterproject in Honduras blijkt bijvoorbeeld nog in ontwikkeling. Het genereert nog geen CO2-credits en is ook nog niet gecertificeerd. De nieuwe methode om vuur te ontsteken in de Zuid-Afrikaanse keuken werd volgens oude projectomschrijvingen al jaren verspreid om luchtvervuiling binnenhuis te bestrijden, voordat er sprake was van klimaatgeld. ‘Maar dit specifieke project kon alleen met klimaatgeld worden gerealiseerd.’

Schuldgevoelens
Het project in Taiwan voldoet volgens de website aan de strengste compensatie-eisen van de Gold Standard van het Wereldnatuurfonds, maar Slieker moet toegeven dat die informatie niet klopt. De Taiwanese windmolens moeten nog worden gecertificeerd en leveren op dit moment nog niets op. Die veelbelovende portefeuille blijkt dus bijna voor de helft leeg.

Argeloze vliegreizigers

Argeloze vliegreizigers
Met de zonnepanelen in Nicaragua en Tanzania lijkt precies te gebeuren wat ontwikkelingswerkers vrezen. Beide projecten hebben zich dankzij een zachte lening van Amerikaanse organisatie E+Co en zonder één klimaateuro ontwikkeld tot winstgevende ondernemingen. Volgens de Amerikanen is een extremely succesful clean enterprise ontstaan die zichzelf prima kan bedruipen. Dat daardoor minder broeikasgas wordt uitgestoten, lijkt alleen maar meegenomen. Toch worden de oude besparing uit 2005 en 2006 nu óók verkocht aan de Klimaat Neutraal Groep, die ze doorverkoopt aan argeloze vliegreizigers.

Argeloze vliegreizigers
Slieker begrijpt de kritiek, maar houdt vol dat het project aan alle regels voldoet. ‘Voor de Amerikaanse ontwikkelingsorganisatie werd het aantrekkelijk om de lening te verstrekken als het óók een klimaatproject werd’, zegt hij. Bovendien ontstond de samenwerking over deze projecten in 2006, toen nog niet alles volgens de huidige strenge maatstaven werd bekeken. Bovendien leveren ze minder dan één procent van de klimaatcredits van zijn bedrijf.

Argeloze vliegreizigers
Zo blijft de Klimaat Neutraal Groep ook positief over een ander omstreden project: een spaarlampensubsidie in Jamaica, die volgens de website tussen 2002 en 2013 een besparing gaat opleveren van van veertigduizend ton CO2. Daarmee kunnen maar liefst twintigduizend vliegreizigers hun vakantiereis naar Jamaica afkopen. Met dat geld worden op het toeristeneiland subsidies gefinancierd waarmee hotels goedkope spaarlampen kunnen aanschaffen.

Argeloze vliegreizigers
Hotels? Inderdaad: het luxueuze Holiday Inn en de vijfsterrenketen Sandals profiteren van deze subsidie, waaraan ze vrijwel zeker geen behoefte hebben. Spaarlampen waren altijd al een rendabele investering. Wat de hotels met het uitgespaarde geld doen, wordt niet gemeten. Als er een extra airco of verwarmd zwembad wordt aangelegd, is het ook goed.

Argeloze vliegreizigers
‘Van dit project hebben we in 2006 eenmalig credits afgenomen en daarna niet meer’, zegt Slieker. ‘Daarmee willen we niet zeggen dat het geen goed project is, maar andere elementen spelen een rol. Die maken het best lastig om aan te tonen dat deze besparing echt additioneel is.’

Argeloze vliegreizigers
Een vergelijkbare reactie komt van zijn concurrent Trees for Travel. Het Broekheiderbos in Roggel voldoet wél aan de strenge eisen van zijn bedrijf, vindt directeur Sjaak de Ligt. Een kleinigheid moet hij wel corrigeren: hij heeft die rechten nog niet gekocht, zoals zijn website vermeldt, en een klimaatbos is het eigenlijk ook niet. Niettemin staat het in de etalage voor bedrijven die geïnteresseerd zijn in de klimaatopbrengst van deze bomen. En nu we het erover hebben: het tweede Nederlands bos in zijn portefeuille, de Groene Kamer in Tilburg, heeft bij nader inzien óók niks met klimaatcompensatie te maken. ‘Als dat wordt gesuggereerd, is dat inderdaad onjuist’.

Argeloze vliegreizigers
Hoe luiden de strenge eisen van Trees for Travel eigenlijk? Op de website zijn ze nergens te vinden en De Ligt stuurt ze desgevraagd toe. ‘Bebossingprojecten moeten leiden tot aanleg van extra bos ten opzichte van de bestaande plannen’, staat er duidelijk. Daarvan is in Roggel geen sprake. Twee dagen na het interview worden de teksten op de website veranderd, maar voor de virtuele, niet-bestaande klimaatwinst van het Limburgse bos kunnen bedrijven nog steeds bij Trees for Travel terecht.

Verkeerde kant

Verkeerde kant
Met dit soort projecten gaat het de verkeerde kant op, vindt ook Donald Pols, hoofd Klimaat van het Wereldnatuurfonds (WNF). De organisatie zag de bui al langer hangen en ontwikkelde in 2005 een gold standard om te beoordelen of klimaatprojecten wel echt extra zijn en uitsluitend met klimaatgeld van de grond kunnen komen. Als dat niet zo is, zijn ze ongeschikt. ‘Er is de afgelopen jaren een wildgroei ontstaan’, zegt Pols. ‘Aan de ene kant heb je het wilde westen; de cowboys. Aan de andere kant staan wij met een goede, systematisch opgebouwde standaard.’

Verkeerde kant
Maar hij begrijpt waarom het deels is misgelopen. Vooral in de derde wereld valt moeilijk aan te tonen dat projecten er anders niet zouden zijn gekomen. En ideeën die vijf jaar geleden gewaagd en additioneel leken, zijn dat twee jaar geleden misschien al niet meer. ‘Het WNF heeft onafhankelijk laten onderzoeken hoeveel projecten binnen het Clean Development Mechanism niet voldoen aan de voorwaarden. Dat was 40 procent. Als dat al zo is in een strikt door de overheid gereguleerd controlemechanisme, is het op de markt van vrijwillige klimaatcompensatie zeker niet beter.’

Verkeerde kant
Op dit moment zijn er nog maar vier goedgekeurde Gold Standard-projecten en staan er zeventig klaar voor beoordeling. Twee van de bestaande projecten zouden nu waarschijnlijk al niet meer worden goedgekeurd, denkt Pols. In Nieuw-Zeeland werd vijf jaar geleden twee windmolenprojecten opgezet waarvan de de klimaatwinst mag worden verkocht. Achteraf zouden die er wellicht tóch wel zijn gekomen. ‘Niet dat het foute projecten zijn, maar de markt ontwikkelt zich. Ik denk dat ze het extra geld op dit moment niet meer nodig zouden hebben.’

Verkeerde kant
Over het Broekheiderbos in Roggel kan het Wereldnatuurfonds kort zijn. Bossen als klimaatcompensatie zijn volgens Pols altijd een slecht idee. Niet alleen hier, maar ook in de derde wereld. ‘Iedere boom die extra wordt aangeplant, is natuurlijk goed. Maar je weet niet of ze er over tien jaar nog staan en wie er dan verantwoordelijk voor is. En wie zegt dat een bedrijf dat hier bomen aanplant, niet tien kilometer verderop juist bomen gaat omhakken?’