Kiruna, een stad op de vlucht

De Zweedse stad Kiruna dankt haar ontstaan, honderd jaar geleden, aan een van de grootste ijzerertsmijnen ter wereld. Vanwege diezelfde mijn moet de stad, die verzakt, verhuizen....

‘Nu je het zegt... de ploffen zijn luider geworden. Ze moeten steeds dieper, hè? Ze komen verder onder de stad.’ Ann-Helen Winnebäck Karlström (51) is nu al hét symbool voor de op handen zijnde verhuizing van de Zweedse stad Kiruna. Ze is vermoedelijk volgend jaar de eerste die met huis en al verkast. De ijzermijn van Luossavaara-Kirunavaara AktieBolag (LKAB), waaraan de stad haar ontstaan en bestaan heeft te danken, dreigt een groot deel van de stad te verzwelgen.

In menig huis komen scheuren in de muren, zo ook in de flat van Winnebäck Karlström. Even verderop loopt er een barst door het fietspad. Vlak bij de mijn zijn stukken met hekken afgezet en is de Gruvvägen, de oudste weg naar de mijn – besneeuwd of niet – tot verboden gebied verklaard. Datzelfde geldt voor het meer waaraan Kiruna ligt. Door ondergrondse verzakkingen is 15 procent van het water weggelopen.

Kiruna, 200 kilometer ten noorden van de poolcirkel, is in Zweden bekend om bijvoorbeeld zijn noordelijkste openluchtzwembad. Bedrijven als Boeing, Volvo en Mercedes maken hier ’s winters gebruik van de barre weersomstandigheden om hun producten te testen. En 40 kilometer naar het oosten staat Esrange, het enige niet-militaire ruimtevaartcentrum in Europa, waar met behulp van luchtballonnen en raketten informatie over de ozonlaag wordt vergaard.

Maar de stad met 20 duizend inwoners in een gebied half zo groot als Zwitserland, moet verhuizen. Kiruna is op de vlucht voor naar men nu aanneemt, de grootste ijzerertsmijn ter wereld. Steeds dieper moet er worden gegraven om het erts naar boven te krijgen.

De dagbouw, bovengronds, is in 1972 gestopt. Er wordt nu gewerkt op 1.175 meter onder de grond; er worden voorbereidingen getroffen om af te zakken naar 1.365 meter. Daardoor, en door de vorm van de ijzerertsbron, komt de mijn steeds meer onder de stad en dreigt deze te verzakken.

Reden tot paniek is er niet. ‘We mogen er toch wel van uitgaan dat ze weten wat ze doen’, zegt de receptioniste van het Jarnvagshotellet. ‘Ze nemen geen risico’s.’ De mijn is veilig, weet Kiruna. Sinds 1902 zijn er 140 doden gevallen, van wie 6 in de laatste 25 jaar. Er is nog geen gebouw ingestort.

Op het eerste gezicht lijkt er niets bijzonders aan de hand met Kiruna. De Sneeuwhoenberg met daarop een communicatiemast steekt boven het stadje uit en alleen wie dichterbij komt ziet dat hier volop wordt gemijnd. Een ander markant punt, de Zalmberg, waar tot eind jaren zeventig mijnbouw werd gepleegd, is een skigebied geworden, met vaak eind oktober al volop sneeuw.

Ook de verhuizing van Kiruna speelt zich tot dusver vooral onder de grond af, zegt voorlichtster Lina Näsström van de gemeente. ‘Er is al 76 miljoen euro uitgegeven aan nieuwe water- en elektraleidingen, en het riool niet te vergeten. Je kunt zeggen dat we vooral bezig zijn met zaken waaraan de mensen niet een, twee, drie denken.’

De plannen voor de verhuizing zijn in grote lijnen uitgezet tot 2033. Hele woonwijken verdwijnen. Het spoor en station en de snelweg E10 worden voor 2013 omgelegd. In 2023 staan de bibliotheek, de brandweer en scholen op een nieuwe locatie. En het stadhuis, het opvallende roodstenen gebouw met klokketoren van Arthur von Schmalensee.

Een greep uit de plannen: er komt een nieuw stationsgebouw. Maar het bestaande stadhuis zou nog wel eens kunnen worden verplaatst.

In 2033 heeft het ziekenhuis een nieuw onderkomen. En is de kerk, die de vorm heeft van een tipi, de tent van de Lappen, verplaatst naar de rand van het meer. De kerk van architect Gustav Wickman en door heel Zweden uitverkoren tot mooiste gebouw van het land, werd in 1912 door LKAB aan de stad geschonken.

Als er al ergens ophef over is, is dat niet zo zeer over de verplaatsing van de kerk, maar over de dominee. Hij heeft gezegd dat de nieuwe kerk wat hem betreft wel kleiner kan. ‘Want zo vol is het hier niet meer.’

De verhuizing is vooral aanleiding tot optimisme. Kiruna kan voor de tweede keer in haar geschiedenis de perfecte stad bouwen, klinkt het in het gemeentehuis. De huidige voorzieningen zijn uitstekend voor een kleine gemeente als Kiruna.

De eerste directeur van de mijn wilde dat al, zegt Näsström. ‘De voorzieningen zijn hier uitstekend en de stad is heel levendig, met meer dan vierhonderd clubs en verenigingen. Onze belangrijkste zorg is dat het leven in de stad zoveel mogelijk doorgaat tijdens het proces en niet tot stilstand komt. Dus blijft het oude station zo lang mogelijk open, liefst tot het nieuwe klaar is. Zo willen we dat met alles doen.’

De stad lijkt de verhuizing gelaten over zich heen te laten komen. Er is heftig gediscussieerd welke kant Kiruna letterlijk op zou gaan. Het noordwesten bleek de beste optie, weg van het noordoosten, de richting waarin de mijn gaat. Daarmee wordt ook voorkomen dat de stad in twee stukken uiteen zou vallen. In noordwestelijke richting, te beginnen op 5 kilometer van het huidige centrum, ontstaat rond de stad steeds een nieuwe schil met nieuwe of verplaatste gebouwen, maar ook nieuw aan te leggen bossen.

Sommige bewoners krijgen een aantrekkelijke waardevermeerdering van hun huis in hun schoot geworpen, zegt Peter Stenberg (45), chemicus, maar nu vooral bezig met de geschiedenis van zijn stad. Vanuit het huis van de eerste mijndirecteur Hjalmar Lundbohm kijkt hij, omgeven door zwart-wit foto’s, uit op de mijn. Dit huis, gebouwd in 1890, is de historische geboorteplaats van Kiruna. Er is tal van keren aangebouwd, maar het staat nog steeds op z’n oude plek. Toch moet ook dit symbool van de stad verhuizen.

En wie gaat het allemaal betalen? De kosten van de verhuizing belopen uiteindelijk in de miljarden en komen voor het grootste deel voor rekening van LKAB, het mijnbedrijf. Maar het is een vestzak-broekzakverhaal, blijkt uit een toelichting van de gemeente. De staat en de gemeente zijn aandeelhouder van LKAB. Nieuwe grond die moet worden verworven, is eigendom van de staat.

Voorlichtster Lina Näsström: ‘Het klinkt misschien niet zo concreet allemaal, maar we hebben geen begroting voor de verhuizing. Dit is nog nooit eerder gedaan. Wel is er een wet die bepaalt dat het mijnbouwbedrijf moet betalen voor de schade die het veroorzaakt. Maar ze moeten pas betalen op het moment dat de kosten worden gemaakt. Dus bijvoorbeeld als er een nieuw station wordt gebouwd, of als de snelweg wordt verplaatst.’

LKAB kan het hebben, blijkt uit de cijfers. De omzet over 2007 bedroeg 1,7 miljard euro, 12 procent meer dan in 2006, met dank aan de stijgende vraag naar staal.

Wanneer de verhuizing klaar is? ‘We verhuizen constant’, zegt Peter Stenberg. En: ‘Je kunt geen stad plannen voor over honderd jaar.’ Lina Näsström: We zullen moeten blijven verhuizen. Maar hoe en wat? We hebben geen idee.’

Stenberg zelf is overigens minder optimistisch over zijn eigen verhuizing in de nabije toekomst. Hij woont in de buurt van de directeurswoning. ‘Het is natuurlijk prima dat hele huizen worden verplaatst, ook voor de geschiedenis van Kiruna, die blijft zo bewaard. Maar alle huizen compleet overplaatsen is onbetaalbaar. Ik ga zonder twijfel veel duurder wonen. Ik ben een van de laatsten in de rij en dan zijn er echt geen televisiecamera’s meer bij.’

Ann-Helen Winnebäck-Karlström is geboren en getogen in Kiruna. Ze heeft ooit op het politiebureau vastgezeten, omdat ze met een vriendin de koeien los door de stad had laten lopen. Ze draagt de liefde voor de stad letterlijk bij zich. In haar zelf gebreide trui zijn Kiruna’s symbolen verwerkt: de mijn, de sneeuwhoen, de bosbraambes waarvan hier volop jam wordt gemaakt, en treinwagons die het erts wegvoeren. Ze kijkt eigenlijk uit naar haar verhuizing.

Als eerste van de hele stad weet ze dat ze een verhuizing krijgt waarop iedereen jaloers op zal zijn. ‘Met alle media-aandacht verwacht ik dat er niets mis gaat. Als ik het goed heb begrepen, wordt mijn huis op een pallet geplaatst en zo op een vrachtwagen naar de nieuwe locatie gereden. Inclusief de kopjes en de glazen.’