Neezeggers: naar de tweede rang

De Europese Unie krijgt wéér een overlegronde te verduren na het Ierse ‘nee’ tegen Lissabon. Een zucht van vermoeidheid en ergernis waait over het continent....

Een verschil van 110 duizend Ieren was genoeg om jaren getouwtrek, kilometers papier aan kranten en EU-documenten, duizenden vlieguren van ambtenaren, politici en lobbyisten, inclusief bijbehorende uitstoot van kooldioxide, honderden conferenties en debatten in alle talen van Europa tot nul en generlei waarde te maken. Verspilde moeite. Over de kosten van al die vergaderingen van EU-functionarissen en politici wil niemand liever nadenken. Want erger: de toekomst vraagt alle aandacht. Wéér een ronde lapwerk, reparatie, overleg. Het begon meteen deze week.

Het huis van de EU heeft geen uitgang. Wie niet wil meedoen, wordt niet de deur gewezen, maar krijgt juist een veto en dus de macht. Gratis, zonder iets te hoeven doen of maar een veer te laten. Dat is het grote probleem.

Het verdrag is niet dood, bezwoer José Manuel Barroso, en een vermoeide zucht was hoorbaar tot in de verste uithoeken van het continent. Ze gaan weer een uitweg zoeken, net als na het nee in de referenda van de Fransen en de Hollanders. Ze gaan weer vergaderen en een appendix zoeken voor het gewrocht dat het Verdrag van Lissabon in de ogen van velen is, een zielloos, uitgekleed compromis na compromis. Ze zoeken een truc, een tegemoetkoming aan de Ieren, waardoor ze een nieuw referendum kunnen houden, dat het dan misschien wel haalt. Of misschien hoeven de politieke partijen (alleen de splinter Sinn Fein was immers tegen het Lissabonverdrag) dan wel helemaal geen volksraadpleging te houden, en komen ze net zo weg als die in Parijs en Den Haag.

Dat is de zure paradox van de succesvolle dwarsliggers, die zo’n hekel hebben aan de bureaucratie en bedilzucht van ‘Brussel’: ze veroorzaken een nieuwe, peperdure ronde in bureaucratische rompslomp.

Chagrijn

Chagrijn
Opnieuw een periode van overleg, toppen, botsingen, compromissen, vergaderingen, rondvliegen. En ook de parlementen van Europa kunnen zich weer over de zaak buigen, voor de zoveelste keer. Het is geen positieve insteek en de Europese burgers worden met elk akkefietje chagrijniger. De teksten van de EU worden niet verbeterd, maar afgezwakt, van uitzonderingen voorzien, wolliger gemaakt, zodat iedereen zich erin kan vinden. Het is een tamelijk negatieve bezigheid.

Chagrijn
Bij het referendum hadden de Ieren zelf niets te verliezen bij een tegenstem – en indertijd de Fransen en Nederlanders ook niet. Als de Ieren hadden moeten kiezen tussen: ‘het Verdrag van Lissabon of we stappen uit de EU’ , dan zou de uitslag waarschijnlijk heel anders zijn geweest. En zo niet, geen man over boord, dan zou het Verdrag zonder Ierland van kracht zijn geworden.

Chagrijn
In sommige Europese media viel de roep te lezen Ierland er nu maar uit te gooien. Dat kan niet. Wel kunnen alle 26 anderen opstappen en Ierland dan alleen laten staan. Dat schreef de Deense oud-minister van Buitenlandse Zaken Ellemann-Jensen. Denemarken was daarmee in 1992 gedreigd; het zou nu goed zijn voor Ierland. In de Spaanse krant El País bepleitte Carlos Carnero, vice-voorzitter van de Europese socialisten, iets dergelijks: de landen die wel het Verdrag van Lissabon ratificeren, moeten zich losmaken en zelf doorgaan als een kopgroep. Die groep kan dan weer akkoorden sluiten met Ierland en eventueel andere dissidenten. Denk aan de Tsjechische president Klaus die Lissabon onmiddellijk verheugd morsdood verklaarde.

Chagrijn
Le Monde gaat nog verder. De Franse krant ziet in de Ierse crisis een ‘kans voor Europa’ om het essentiële probleem onder ogen te zien: ‘Om de EU te hervormen tot een democratischer instelling moet eerst de regel van de unanimiteit worden geschrapt, maar daarvoor is unanimiteit vereist.’ De EU is nu volkomen onmachtig zich te hervormen en Le Monde dringt aan op de vorming van een voorhoede, een avant-garde, een kleine elite geëngageerde Eurofiele naties, met ‘overtuigde leiders’.

Chagrijn
Frankrijk wordt al deze maand voorzitter van de EU en tot chagrijn van Le Monde moet president Sarkozy zich nu over dat ellendige verdrag buigen. Hij had graag de grote vraagstukken die de burgers bezighouden, willen aanpakken, ‘immigratie, energie, landbouw’, maar helaas, ‘de komende zes maanden zullen worden geparasiteerd door institutionele zaken’.

Route naar uitgang

Route naar uitgang
Het royeren van Ierland gaat te ver, maar er zijn tussenvormen denkbaar, waarop nu een taboe rust. De EU heeft een heel uitgebreide toelatingsprocedure, met voorwaarden, tussenstappen, criteria, toetsingsmomenten, maar eenmaal binnen is een land veilig.

Route naar uitgang
Waarom niet eens gekeken naar een omkeerde route, richting uitgang?

Route naar uitgang
Om in voetbaltermen te spreken: degradatie naar de tweede divisie. Uit eigen keuze, in het Ierse geval, dus wat is daarop tegen?

Route naar uitgang
Er is in het verleden al flink wat afgediscussieerd over een Europa van twee snelheden en de uitkomst was: dat moeten we niet doen. Dan krijgen we een arrogante elite en een morrende tweederangsclub die gaat zitten klieren. De scheidslijn zal ook al gauw lopen tussen de rijke landen in het vroegere West-Europa en de nieuwe leden uit het voormalige Oostblok. Niet goed voor de emancipatie en de solidariteit.

Route naar uitgang
Bovendien paste dat idee van ‘twee snelheden’ slecht bij de in de EU zo geliefde spoorwegenbeeldspraak, van ‘als de trein eenmaal rijdt’ en ‘gepasseerde stations’. ‘Nieuwe wagons die aanhaken’ moeten wel dezelfde snelheid hebben, uiteraard. En uit ‘een rijdende trein’ springen, verdient geen aanbeveling; eruit dúwen is ronduit misdadig. Van die metaforen moeten we af.

Route naar uitgang
Maar het instellen van twee of meer categorieën – variaties van EU-100 procent (veel plichten, veel politieke invloed en economisch voordeel) tot EU-light (weinig plichten, weinig te zeggen, weinig toegang tot EU-fondsen) – biedt keuzemogelijkheid. Een Europese- Unielidmaatschap à la carte. In feite wordt nu al op individuele basis steeds gezocht naar een status aparte, een verlichte versie met uitzonderingsbepalingen voor landen die moeite hebben met EU-verdragen. Nu dus weer voor de Ieren. Zo ontstaat de sfeer dat ‘slecht gedrag wordt beloond’.

Route naar uitgang
Maar waarom ‘slecht’? De andere, bijna 500 miljoen Europeanen vinden het vooral slecht, omdat het zoveel gezeur geeft. Als de Ieren zouden kiezen voor een lossere status binnen de EU, niet in de kopgroep met het Lissabonverdrag, maar een sub-groep, zou er geen haan naar kraaien: dat is het goed recht van de Ieren, wij hebben er geen last van.

Route naar uitgang
De uitgangsroute hoeft niet altijd vrijwillig te zijn. Ze biedt ook mogelijkheden van sancties die niet meteen royement inhouden. Bijvoorbeeld bij economisch wangedrag – ook daar geldt: eenmaal binnen in de eurozone kan je weinig meer gebeuren – of bij schendingen van de mensenrechten of democratische spelregels als de vrijheid van meningsuiting. Of als twee lidstaten met oorlog dreigen. Over de degradatieprocedure, hoe daarover door wie wordt beslist, zal eerst een flink robbertje worden gevochten, maar het is nodig: de EU heeft nu geen route naar de nooduitgang.

Route naar uitgang
De mogelijkheid van degradatie naar een lagere categorie kan, als sanctiemethode, preventief werken en als stimulans voor ‘positief Europees gedrag’. Als stok achter de deur. Aspirantleden kunnen bewust een wat lossere status kiezen. Voor Turkije lijkt dat een aantrekkelijke optie.

Route naar uitgang
In de praktijk zal waarschijnlijk blijken dat verreweg de meeste landen in de kopgroep willen zitten. Dat de stemmingen in nationale parlementen pro-Europeser worden en de uitslagen van referenda minder protesterig.

Route naar uitgang
Toch houdt de EU vast aan het starre eenheidsdenken. Wij moeten één hecht blok vormen. Wij vergaderen net zo lang tot we weer één blije familie zijn. Dat is onze kracht, onze soft power.

Route naar uitgang
Na het Ierse veto schiet de EU weer in de reflex van het zielsonderzoek: waarom houden toch steeds zo weinig burgers van de Unie? Ook in veel commentaren in de Europese pers klinkt weer het geweeklaag over het gebrek aan maatschappelijk draagvlak, de verdeeldheid van de Europeanen, of ernstiger cultuurpessimistische geluiden.

Route naar uitgang
Daar is allemaal reden genoeg toe en het is ook heel interessant, maar koppel het alstublieft los van de discussie rond de referenda, de ‘Grondwet’ en het verdrag van Lissabon. Dat zijn vooral juridische afspraken om de besluitvorming beter te laten verlopen, democratischer, vlotter en doorzichtiger voor de burgers, de politici en de pers. Wat ons als Europeanen van allerlei soort (religie, ras, seksuele voorkeur, muzikale voorkeur, culinaire voorkeur, kunstzinnige afkeer, walging, liefde, toeristische extase) bindt of juist niet, hoort daar niet thuis. Daar dachten die 1,6 miljoen Ieren die de moeite namen te stemmen geen seconde aan in hun stemhokjes. Die discussie moeten wij vol overgave elders voeren.

Route naar uitgang
De schrik slaat de Europese burgers om het hart als ze de Ierse premier horen zeggen dat de Ierse politici het Verdrag van Lissabon misschien toch nog niet goed genoeg hebben uitgelegd. Ze zullen toch niet wéér langskomen om ons aan het verstand te peuteren dat het beter voor ons is, denken de Ieren vast. De kans is groot dat het té goed was uitgelegd, dat veel Ieren uit pure ergernis over al die saaie informatie hebben tegengestemd.

Route naar uitgang
Nederlanders kunnen hen waarschuwen: wij kregen een brede maatschappelijke discussie toegezegd na het Nederlandse ‘nee’ in het referendum over het ‘Grondwettelijke verdrag’, drie jaar geleden. Maar daar bleek niemand op te zitten wachten. Wij wisten heus wel waarom we ‘nee’ hadden gestemd, of ‘ja’. Het referendum was bedoeld om een eind te maken aan dat debat, niet een begin van voren af aan. Van die maatschappelijke discussie kwam niets en de regering interpreteerde zelf maar wat de voornaamste bezwaren van het ‘nee-kamp’ waren, liet op die punten de tekst aanpassen, zodat volgens haar een nieuw referendum niet nodig was. En dat was dat.

Route naar uitgang
Als het debat onder Europese burgers over institutionele kwesties gaat, bekt zo’n slogan als van het Ierse nee-kamp het lekkerst: Don’t be bullied! De sfeer wordt gedomineerd door vrolijke rebellie. Ambities en engagement voor Europa worden snel ridicuul, een gemakkelijk onderwerp voor spot. Oproepen voor Europese trots krijgen iets zieligs als ze uit Brussel komen. Die sfeer moet worden doorbroken.

Voetbal en theater

Voetbal en theater
‘Het EK voetbal doet meer voor het saamhorigheidsgevoel van Europeanen dan het Verdrag van Lissabon’, grapte de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama afgelopen zaterdag op de Nexus-conferentie in Amsterdam (zie op de volgende pagina de rubriek ‘Het Debat in...’). Het Nexus Instituut organiseert al vele jaren discussies onder toonaangevende intellectuelen over de essentie van de Europese cultuur. Felix Meritis houdt congressen met jonge Europeanen uit de wereld van cultuur, media en maatschappelijke organisaties over ‘a Soul for Europe’.

Voetbal en theater
Culturele uitwisseling, toerisme, migratie niet te vergeten, onze gedeelde geschiedenis, daar gaat het om. Daarover willen de Europese burgers wel festivals, graag vrolijk, met muziek en theater. Veel liever dan weer een debat over een of andere aangepaste verdragstekst.