Niet vergeten en veel drinken

Het oeuvre van Erich Maria Remarque verdween integraal op de brandstapel in het Derde Rijk. Pas in 1951 kon zijn anti-oorlogsroman Drie Kameraden in Duitsland verschijnen....

De roman Drie kameraden van Erich Maria Remarque, waarvan onlangs een herziene versie van de Nederlandse vertaling uit 1937 is heruitgegeven, vormt het sluitstuk van de drie anti-oorlogsromans, waarmee deze schrijver, geboren in 1898 in Duitsland en gestorven in 1970 in Zwitserland, grote bekendheid verwierf. Vooral Im Westen nichts Neues, verschenen in 1929, was een uiterst succesvolle roman, waarin de ervaringen van acht Duitse soldaten aan het front in de Eerste Wereldoorlog worden beschreven. In Der Weg zurück, verschenen in 1931, gaat het om de terugkeer van gedesillusioneerde overlevenden naar het verslagen en door revoluties verscheurde Duitsland.

Het is de terugkeer van een ‘verloren generatie’ uit een zinloze oorlog. De soldaten in deze roman voelen zich bedrogen en misleid. Zo zegt een van hen: ‘Men sprak over vaderland, maar in feite ging het om de bezettingsplannen van een hebzuchtige industrie – men sprak over eer, maar in werkelijkheid ging het om het geruzie en de machtswellust van een handvol ambitieuze diplomaten en vorsten – men sprak over natie maar bedoelde de ondernemingslust van werkloze generaals.’

In Drie Kameraden (de roman speelt zich af aan het einde van de jaren twintig) zijn deze gevoelens niet verdwenen. De verteller, Robert Lohkamp, zegt: ‘We hadden tegen de leugen te velde willen trekken, tegen het egoïsme, tegen de hebzucht, tegen de laksheid die van alles de schuld droeg – waren hard geweest zonder ergens anders vertrouwen in te hebben dan in onze kameraden (*). Maar wat was er van terecht gekomen? Alles was ineengestort en vergeten. En voor wie niet vergeten kon, bleef alleen een gevoel van machteloosheid, van wanhoop en onverschilligheid over, en alcohol.’

Niet vergeten en veel drinken, dan doen de drie kameraden die samen in een grote Duitse stad een garage en twee auto’s bezitten; een taxi en een sportauto die ze koesteren en liefdevol Karl hebben gedoopt. Ze kunnen zich moeilijk losmaken van hun belevenissen als soldaat aan het front. ‘Het is raar, maar ik geloof dat we eeuwig soldaat blijven. Ze lijken ons dat aan het front te hebben ingebrand’, zegt een van de vrienden. Terug naar een braaf burgerlijk bestaan is voor hen niet mogelijk.

Daarbij komt dat de tijden slecht en gewelddadig zijn. Al na enkele bladzijden kan men lezen: ‘Ik greep naar de krant. Vier zelfmoorden, twee mannen ’s nachts in een gevecht op straat doodgeschoten, het aantal werklozen gestegen, de steun verminderd, een dozijn nieuwe faillissementen (*).’

De grote depressie van 1929 kondigt zich aan. Nood en ellende nemen toe. Ook de vrienden krijgen het steeds moeilijker. De nazi’s marcheren door de straten, houden demagogische toespraken, er wordt geschoten, er vallen doden, onder wie een van de drie kameraden. Het geloof dat de justitie de daders zal vinden en berechten, is verdwenen. De vrienden zullen zelf deze moord wreken.

Het is een wanhopige tijd, zoals een van de kameraden zegt, waarin echter toch iets moois opbloeit. Want dit boek is ondanks alle naargeestigheid toch allereerst een roman over kameraadschap, die ook al in de vorige romans een belangrijke rol speelde, en liefde. Vriendschap maakt het leven draaglijk. Maar naast de drie kameraden is er tevens de jonge, mooie Pat Hollmann.

Tussen haar en Robert Lohkamp ontstaat een tedere, romantische liefdesrelatie. Pat wordt echter tevens opgenomen in de vriendenkring. Ze wordt naast geliefde ook kameraad. En dat betekent dat ze deelt in de onderlinge solidariteit. Op het moment dat duidelijk wordt dat Pat lijdt aan tbc, destijds een haast ongeneeslijke ziekte, wordt ze omringd door de zorgzaamheid van de vrienden. De roman eindigt met haar dood in een Zwitsers sanatorium.

Remarque, die in 1932 naar Zwitserland was verhuisd, voltooide deze roman in 1936. Hij kon niet meer in Duitsland verschijnen. Daar heersten sinds begin 1933 de nazi’s, die zijn pacifistische boeken scherp veroordeelden. Remarque behoorde tot de 131 auteurs wier boeken op 10 mei 1933 publiekelijk werden verbrand door nationaal-socialistische studenten. Al eerder, in december 1931, hadden de nazi’s heftig geprotesteerd tegen de film die in Amerika van Im Westen nichts Neues was gemaakt. In de Berlijnse bioscoop waar de film in première ging, zorgden Joseph Goebbels en zijn aanhang voor zoveel tumult dat de overheid zwichtte en de film tijdelijk verbood.

Drie Kameraden verscheen in 1937 eerst in het Engels. In het Duits verscheen de roman het jaar daarop bij Querido in Amsterdam, de uitgever die in die tijd veel literatuur van Duitse schrijvers in ballingschap publiceerde. In Duitsland zelf verscheen het boek pas in september 1951.Jan Luijten