De Tigris zal Hasankeyf verzwelgen

De oude Koerdische stadje Hasankeyf, het ‘Efese van het Oosten’, dreigt onder water te verdwijnen door de bouw van de omstreden Ilisudam....

De graatmagere kip rent voor haar leven als een bestelbusje rond het middaguur de zanderige toegangsweg van het dorpje Kesme Koprü I opstuift. Als de stofwolken zijn neergedaald, blijkt ze het te hebben gered, ofschoon haar na zonsondergang een nieuw gevaar wacht: de vastenmaaltijd.

Het is ramadan, of ramazan zoals het heet in Turkije. Dat betekent dat ook hier in Zuidoost-Turkije door belijdende moslims overdag niets wordt gegeten of gedronken.

Niet dat die zich en masse vertonen in Kesme Koprü I, slechts hier en daar is een vrouwenschim te zien, een enkel kind speelt met wat houtblokken, verder hoor je alleen het gekras van een paar raven, hoog boven de Tigris die in de diepte schittert.

Kesme Koprü I heet Zagora in het Koerdisch en bestaat uit nieuwe, zij het eenvoudige huisjes. Het huisvest de bewoners van de grotwoningen die eeuwenlang zijn uitgehakt in de loodrechte rotswanden boven de Tigris, 130 kilometer ten oosten van Diyarbakir.

Zij moesten daar weg, want al jaren zijn de autoriteiten gespitst op de bouw van de Ilisudam, die een groot deel van de riviervallei onder water zal zetten. Er wordt al 52 jaar gestudeerd op de dam en de gedwongen herhuisvesting van de Zagoranen dateert al van begin jaren zeventig.

Een paar kilometer verderop buigt de weg zich naar beneden en doemt aan de oevers van de rivier het stadje Hasankeyf op, dat vermoedelijk is gesticht door de Romeinen. Rechts van de weg ligt de graftombe van Zeynel Bey uit de vijftiende eeuw die blauw oplicht vanwege de turquoise tegeltjes waarmee het monument is bekleed.

Naast de moderne brug prijkt Hasankeyfs trots: de 12 de-eeuwse Seltsjoekische brug, waarvan alleen de pijlers en een deel van de stenen bogen nog overeind staan. De hoge minaret van de El Rizk-moskee wordt getooid met een verlaten ooievaarsnest, dat goed is te zien vanuit de ruïne van Kücük Seray, het kleine paleis, een 14 de-eeuws gebouw op de berg die boven het stadje uittorent.

Het leylek (ooievaars)-paar heeft wellicht de bui zien hangen, want Hasankeyf wordt verzwolgen door de golven als de Ilisudam over een aantal jaren klaar is. De tegenstanders van de dam hebben hun slotoffensief tegen de bouw ingezet.

Zij hebben zich verenigd in het burgerinitiatief Houd Hasankeyf in Leven. Het verzet wordt breed gedragen zeggen zij, maar Ankara is ver en daar zien ze louter zegeningen.

Het burger-initiatief wist op 4 augustus, de dag voordat premier Tayyip Erdogan het startsein gaf voor de bouw van de dam, een kleine tienduizend mensen op de been te krijgen in een massale protestactie.

Caglayan Ayhan en Ercan Ayboga werken vanuit het stadhuis van Diyarbakir, de grootste stad in Zuidoost-Turkije, voor het burger-initiatief. Daaraan nemen vrijwel alle grote steden uit de regio deel, evenals organisaties van artsen, archeologen, vakbonden en tal van andere niet-gouvernementele organisaties.

De kern van hun kritiek is dat Hasankeyf en enkele honderden andere archeologisch belangrijke plaatsen onder water worden gezet. Daarbij moeten volgens hen bijna tachtigduizend mensen gedwongen worden verplaatst.

Zij vrezen dat vele tienduizenden hun toevlucht zullen zoeken in de grote steden in de regio. Deze zijn door twintig jaar burgeroorlog toch al enorm uitgedijd dor de vluchtelingenstroom. Zo heeft Diyarbakir officieel zo’n 700 duizend inwoners, maar in feite wonen er zeker anderhalf miljoen personen.

Daarnaast zal de Ilisudam grote gevolgen hebben voor het milieu, in Turkije nog steeds een ondergeschoven kindje. ‘Milieu? Dat zie je op een ansichtkaart, vinden ze in dit land’, snuift Caglayan Ayhan.

De vallei van de Tigris herbergt volgens de milieuorganisatie Doga Dernegi in Ankara aanzienlijke aantallen toch al bedreigde vogelsoorten.

‘We hebben altijd geleerd dat stuwdammen goed zijn, maar nu kennen we ook de negatieve gevolgen voor het milieu’, zegt Nuri Özbagdatli van Doga Dernegi. ‘Daarom hebben wij een zaak aangespannen bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.’

De archeoloog Azad Gül schetst waarom Hasankeyf cultuurhistorisch zo belangrijk is. ‘De stad was vroeg in de Middeleeuwen een belangrijk kruispunt op de Zijderoute naar China. Hij werd zelfs ‘het Efese van het Oosten’ genoemd.’

Het gebied tussen de Firat (Eufraat) en de Dicle (Tigris) is volgens hem de bakermat van de menselijke beschaving.

Gül: ‘Hasankeyf heeft nu de hoogste prioriteit, maar in het dal van de Tigris zijn nog veel meer archeologische vindplaatsen. Van de 280 die er zijn geïnventariseerd, zijn er slechts 14 onderzocht. Als de boel hier onder water wordt gezet, is er dus veel meer dat verloren gaat. Vorige maand is er nog iets gevonden uit het Neolithicum.’

Ayhan vult aan: ‘Eigenlijk is er nog bitter weinig in kaart gebracht, terwijl er al sinds 1954 sprake is van de bouw van een stuwdam. Van 1971 tot 1982 is er gewerkt aan voorbereidingen en toen lag er een uitgewerkt plan. Voor alle plannen die dateren van voor 1993 hoeft geen Milieu Effect Rapportage (MER) te worden gemaakt.’

‘In 2000 trokken het Britse bedrijf Balfour Beatty en de Zwitserse bank USB zich terug uit het bouwprogramma vanwege alle protesten. Er is overigens niets veranderd aan de oorspronkelijke plannen, want anders had de regering wél een MER moeten laten verrichten.’

Nu zijn er nieuwe buitenlandse financiers gevonden. Mochten die zich ook terugtrekken, dan staan volgens Caglayan Ayhan de Chinezen handenwrijvend klaar om de zaak over te nemen.

‘Je toont weinig respect voor het verleden als je monumenten gaat verplaatsen’, oordeelt archeoloog Gül. De regering heeft beloofd dat alle belangrijke monumenten zullen worden gered, maar daar geloven de tegenstanders niets van.

‘Dat kan ook helemaal niet, omdat de monumenten van een zachte steensoort zijn gemaakt’, zegt Caglayan Ayhan. ‘Het bouwconsortium heeft beloofd alles een eind verderop te herbouwen en er een park van te maken. Alles zal gewoon verkruimelen.’

Verplaatsing is volgens de autoriteiten wél goed mogelijk. Bovendien verkeert volgens onderzoek van het bouwconsortium, waarin het Oostenrijkse VATech de voornaamste deelnemer is, een groot deel van de monumenten van Hasankeyf in slechte tot zeer slechte staat.

Het ministerie van Cultuur heeft naar eigen zeggen in Hasankeyf 22 monumenten benoemd. Er is een kleine 80 miljoen euro uitgetrokken voor de redding hiervan.

Er zijn ook politieke motieven in het spel, zegt Ayhan: ‘Letterlijk is hier tegen de oorspronkelijke bewoners gezegd: wij (de Turken dus) komen hier de beschaving brengen.’ Dat raakt de veelal Koerdische bevolking recht in het hart. Velen beschouwen het onder water zetten van Hasankeyf als de zoveelste actie tegen de Koerden.

‘Natuurlijk heeft het GAP wel enige industrialisering ten gevolge gehad, maar de vraag is of dat de oorspronkelijke bevolking wel ten goede komt. De enigen die echt hebben geprofiteerd, zijn de grote landeigenaren, de aga’s. Zij krijgen van de regering een goede prijs voor hun land.

Burgemeester Abdullah Vahap Kusen van het vijfduizend inwoners tellende Hasankeyf weet na enige tijd zijn emoties niet meer in de hand te houden. Nadat hij aanvankelijk alle rationele argumenten van de tegenstanders op een rij heeft gezet, wordt hij uiteindelijk boos

‘Wij zijn diegenen die worden getroffen door de Ilisudam, maar de beslissing ligt bij de buitenlandse financiers van dit project’, betoogt de burgemeester. Als die zich terugtrekken, kan onze regering ook niets meer doen. Al die plannen gaan ten koste van ons. ’

Kusen beklemtoont dat de regio beschermd gebied is: ‘Als burgemeester mag ik geen steen verschuiven, maar de regering kan gewoon haar gang gaan. Wij zijn hier geboren, we horen hier thuis. Waarheen worden wij verbannen? Moeten we soms hierboven op de berg gaan wonen? Dat is onmenselijk. Dan sta je elke ochtend op met het uitzicht op het verdronken land van je voorvaderen.’