DE STEM VAN VINCENT

Het was tien jaar geleden ondenkbaar geweest, de hoeveelheid audiotours die nu in museumzalen te zien is. En ook is de multimediale mobiele gids - met beeld - in opkomst....

Een doordeweekse middag bij de tentoonstelling Rembrandt-Caravaggio in het Van Gogh Museum. Voor de schilderijen staan gemiddeld drie rijen bezoekers, over elkaars schouders heen te kijken. Sommigen staan op hun tenen. Uitgesloten dat al die bezoekers dat ene bordje kunnen lezen waarop staat uitgelegd wat er aan de muur hangt. En, áls ze het al kunnen, dan weten ze nog niet waarom juist deze werken bij elkaar hangen. Want dat staat niet op die bordjes.

De meerderheid van de bezoekers staat daarom te staren met een hoofdtelefoon op. Een audiotour. Het is bijna een kunstwerk op zich, die mensen die van detail naar detail worden geleid. Als bij een tenniswedstrijd schieten hun ogen van Rembrandt naar Caravaggio.

Het was tien jaar geleden ondenkbaar geweest, deze hoeveelheid audiotours in een museumzaal. Kunst was toen nog iets om, onbelemmerd door extra informatie, tot je te laten komen. Het ging om ervaren, niet om kennis. Maar sinds een paar jaar is er steeds vaker een audiobalie te vinden in Nederlandse musea.

Plotseling maakt de audiogids vanzelfsprekend deel uit van een museumbezoek. En nu dat zo is, wordt de audiotour zelfs alweer ingehaald door multimediale mobiele gids, waarop ook beeld te zien is. Publieksinformatie in musea wordt voortdurend bijgeschaafd. De ouderwetse museumrondleider is er nog steeds, de zaalteksten vaak ook. Maar zoveel informatie als nu met de mobiele gidsen, was er nooit.

Waarom is de digitale gids zo populair geworden? Wat beweegt de bezoeker om een audiotour te nemen? Vooral gebrek aan voorkennis, zo blijkt. Bert Springelkamp uit Ridderkerk, bezoeker bij Rembrandt-Caravaggio, vindt het prettig om een tour te nemen: 'Ik ben niet zo bijbels onderlegd, en dan komt die extra informatie goed uit.' De informatie op een mobiele gids stelt de museumbezoeker gerust. Die geeft het gevoel voldoende geïnformeerd te worden om de schilderijen goed te kunnen bekijken en ze op waarde te kunnen schatten.

De behoefte is groot, en daarmee groeit het aanbod. Veel audiotours worden inmiddels zelfs 'gratis' geleverd, zoals ook bij deze tentoonstelling. Martine Meulman van Antenna Audio, een wereldwijd audiogidsbedrijf dat ook in Nederland is gevestigd: 'Als er niet apart voor betaald hoeft te worden, zijn mensen veel sneller geneigd er een te nemen.' Echt gratis is het natuurlijk niet, geeft ze toe: 'De bezoeker betaalt er hoe dan ook voor, bijvoorbeeld in het entreeticket.'

Toch zijn musea nog duidelijk aan het aftasten wat inhoudelijk de beste manier is om de tour in te vullen. Dat blijkt vooral uit een paar recente tentoonstellingen die zónder de audio-informatie niet te begrijpen zijn. Naast Rembrandt - Caravaggio is op dit moment ook de tentoonstelling Rembrandt - zoektocht van een genie in het Rembrandthuis moeilijk te volgen zonder de informatie die is ingesproken. Ook Indonesia, tot voor kort in de Nieuwe Kerk, behoefde uitleg - zonder de audiogids lag de nadruk niet op de problematische koloniale geschiedenis, maar op het getoonde goud.

De digitale gids wint daarmee zelfs terrein als noodzakelijk onderdeel van de presentatie. Slaan de musea niet wat door? Noortje Heijboer, directeur van Antenna Audio Nederland: 'Samenstellers maken een tentoonstelling natuurlijk niet om ontoegankelijk te zijn. Maar musea zijn nog wel erg aan het zoeken naar de juiste vorm.'

In Nederland werkt Antenna Audio met twintig musea. Het huurt tekstschrijvers in en levert professionele sprekers. Heijboer: 'We spreken eerst met de educatieve afdeling, soms met de conservatoren.' Die hebben de tentoonstelling inhoudelijk bepaald, en zijn soms sceptisch. Daarom wordt een conservator vaak gevraagd zelf tekst in te spreken. Daarmee krijgt de tour 'een gezicht', zoals Heijboer zegt, maar samenwerking is natuurlijk ook de beste manier om de sympathie van sceptici te winnen.

Het zijn twee oplossingen waar musea tussen laveren: een tour met alleen feitjes, of een tour waarbij je een theatrale wereld wordt ingezogen vol muziekjes en stemmetjes van 'historische figuren', zoals 'de stem van Vincent van Gogh' bij de vaste collectie van het Van Gogh Museum. Het eerste kan een te droge tekst opleveren, het tweede kan de bezoeker flink gaan irriteren. Omdat er nog geen onderzoek is gedaan, wordt er maar wat uitgeprobeerd, beaamt Noortje Heijboer: 'Het wordt bepaald aan de hand van het beoogde publiek. Bij Droom van Italië in het Mauritshuis, gemaakt door Henk van Os, weet je dat zijn Beeldenstorm-publiek komt. Dat publiek wil worden meegenomen in een verhaal, door Van Os op de audio.'

Dat kunst niet meer zomaar, ongeordend, kan worden waargenomen, is voor een aantal kenners reden om te twijfelen aan de audiotours. Maar het tij is niet meer te keren: het grootste deel van de musea en conservatoren lijkt 'om'. Niet alleen oude schilderkunst, maar ook de moderne en hedendaagse kunst wordt voorzien van mobiele publieksbegeleiding. In Nederland hebben onder andere het Stedelijk Museum, Kröller-Müller, het Groninger Museum, het Centraal Museum in Utrecht en Museum Boijmans Van Beuningen al tours aangeboden bij moderne en hedendaagse kunst.

Sinds twee jaar wordt vooral daarbij kunst geëxperimenteerd met de multimediale tours. Museum Boijmans Van Beuningen heeft informatie over een deel van de vaste collectie op pda's gezet: kleine handcomputers die samen met een hoofdtelefoon gebruikt worden. Naast feitjes en verhalen wordt daarop ook context in beeld geboden. 'Bij een schilderij kan je bijvoorbeeld de compositielijnen laten zien', zegt Chris Will, die als educatief conservator de introductie van de multimediatour begeleidde. Bij het schilderij Het populierenlaantje van Vincent van Gogh doemt op de pda achter het schilderij langzaam een röntgenfoto op. Daarop is een ander schilderij te zien, dat zich onder deze bevindt. Van Gogh schilderde eroverheen. Will: 'Je kan er van alles bij halen. Graphics, statistieken, documentaires over de kunstenaars.'

De gebruiksaanwijzing is eenvoudig, en dat moet ook want van museumpubliek boven de 25 valt volgens Will niet al te veel technische kennis te verwachten. 'Het apparaat start automatisch als je voor het kunstwerk staat, omdat er een zendertje aan de muur hangt.' In tegenstelling tot de audiotour kan het museum op de multimediale gids, ontwikkeld door het Nederlandse bedrijf Guide ID, zelf de informatie zetten en aanpassen.

De bezoeker wordt met de mobiele tour steeds meer bij de kunst betrokken. Zo kan met het apparaat een bezoekersprofiel gemaakt worden, door de gebruikers een paar vragen te stellen. Will: 'Dan kun je tours op maat leveren. Toets in dat je van bloemen houdt en je wordt langs de kunstwerken met bloemen geleid.' Handig ook voor de marketing-afdeling.

De tijd dat iemand voor een kunstwerk blijft staan, wordt met de mobiele gidsen aanzienlijk verlengd. Maar de tijd dat iemand ongestoord kijkt, is er niet langer op geworden. Op de Universiteit van Amsterdam wordt meegewerkt aan Scalex, een Europees mobiel multimediasysteem dat zich als een hijgerige winkelbediende aan je opdringt. Loop je langs een schilderij, dan begint het ding al te vragen of je je niet even wilt omdraaien. Pop ups zorgen ervoor dat je voortdurend van nieuwe informatie wordt voorzien. Andere bedrijven ontwikkelen mogelijkheden om met de eigen mobiele telefoon of iPod de informatie bij een schilderij te kunnen ontvangen - onder andere Guide ID wil de software hiervoor eind 2007 klaar hebben.

De mobiele informatievoorziening dankt haar populariteit aan de uitleg. Musea hebben er de kunst de duidelijkheid mee gegeven die het publiek wenste. Kunstwerken worden een soort documentaires - verhalen die niet meer alleen door middel van visuele informatie worden verteld maar die, zoals Chris Will zegt, 'in een bredere context gaan leven.'

Alleen mensen die zich op hun gemak voelen in musea omdat ze ervaring of voorkennis hebben, laten de tour liggen. Bezoekers Laura Kramer en Pooyan Tamini Arab uit Amsterdam lopen de Rembrandt-Caravaggio-tentoonstelling uit zonder koptelefoon om de nek. Ze hebben zelf uitvoerig staan praten bij de schilderijen. Tamini Arab: 'Het is me te vol op de tentoonstelling voor een audiotour. Ik vind het prettiger om zelf te kijken.' Maar hij studeert dan ook kunstgeschiedenis, en heeft de nodige basiskennis. Zijn vriendin luistert liever naar hem dan naar een audiogids: 'Hij legt het aan me uit, en dan praten we erover.' Maar zolang een tour niet verzandt in onzin, vindt Tamini Arab een audiotour prima: 'Gewoon feiten. Een eventuele emotionele beleving komt vanzelf wel.'