Een bank, een boek, een vrouw, genot

Leidt het boek ons in bekoring? De titel klinkt mooi, Vrouwen die lezen zijn gevaarlijk. Maar hoe waar is die bewering nu nog?...

In hun inleiding van dit boek met prachtige foto’s en schilderijen van lezende vrouwen doen de schrijfster Kristien Hemmerechts en de Duitse historicus Stefan Bollmann hun best om het lezen voor te stellen als een subversieve, plicht ondermijnende bezigheid.

Lezen kan de moeder en huisvrouw op gedachten brengen, schrijft Hemmerechts, lezen kan ‘goesting geven’. Terwijl ze leest, zorgt ze niet voor haar kinderen, tovert ze geen grootste maaltijden op tafel, heeft ze geen oog voor haar hunkerende man: ‘de lezende vrouw is een onvrouwelijke vrouw’. Zelfs de lezende Marilyn Monroe – blondje leest Ulysses! – is volgens Hemmerechts, ondanks haar romige dijen en de zwart-witte bikini die haar borsten nauwelijks kan torsen, ‘niet mooi’; eventjes hoeft ze niet te behagen. Maar in haar verbeelding is de vrouw die leest vrouwelijker dan ooit, denkt Hemmerechts. Het boek voert haar naar een wereld van verleidelijke minnaars en ongeremde lusten: ‘Ik zie een bank, ik zie een vrouw, ik zie een boek, ik zie genot.’

Je kunt ook eenzaamheid en onvervuld verlangen zien. Een vrouw die leest, bedrijft de liefde niet. Zij baant zich niet met krachtige ellebogen een weg naar de top in een mannenwereld; ze heeft tijd zat. Niet voor niets lezen vrouwen meer dan mannen. Het SCP, dat elke paar jaar trouwhartig ons leesgedrag in kaart brengt, laat zien dat deze kloof tussen de geslachten groeit. Vrouwen van boven de vijftig – van alle vrouwen wel de ongevaarlijkste – vormen het glanzende hart van de leescultuur.

Pas vanaf de zeventiende eeuw werd lezen, niet ter stichting maar voor het plezier, een gebruikelijke bezigheid. ‘Ook pleitbezorgers van de verlichting zagen ongeremd lezen vooral als schadelijk gedrag’, schrijft Stefan Bollmann.

De pedagoog Karl Bauer zag dat lezen leidde tot ‘slapheid, slijmvorming, winderigheid en verstopping’ – een waarschuwing die in de huidige strijd tegen overgewicht wellicht weer bruikbaar is. De ware reden dat moraalridders fulmineerden tegen het lezen was dat de lezeres zich onttrok aan controle door familie, kerk en gemeenschap.

Veel vrouwen op deze afbeeldingen maken een verlaten indruk. Bij de zwangere vrouw van Vermeer lijkt de brief die ze leest, een teken uit de verre wereld waaraan zij nooit, als moeder helemaal niet, kan deelnemen. Net zo eenzaam is de vrouw van Edward Hopper die, terwijl de koffers al ingepakt staan, op haar hotelkamer een leeg boek leest. Waar staat de man die haar zo ziet?

Meestal is het boek in deze schilderijen iets dat het model kreeg omdat haar handen er zo leeg bijhingen. Het beduimelde boekje in handen van de vrouw die thuiskomt na het bal, in een prachtig schilderij van Ramón Casas y Carbo, lijkt geen roman maar een balboekje. De lezende heilige Magdalena op een schilderij van Füger kijkt fotogeniek op van de lege vellen onder haar blote arm.

Kristien Hemmerechts, voor de gelegenheid gefotografeerd in hoerenkostuum, frivool een boek boven het hoofd houdend, is evenmin gevaarlijk. Verleidelijk kijkt ze niet naar de vlek die haar klant is. Ze kijkt trots; ze heeft het boek zelf geschreven.

Aleid Truijens

Stefan Bollmann: Vrouwen die lezen zijn gevaarlijk – lezende vrouwen in de schilderkunst en de fotografieMet een inleiding door Kristien HemmerechtsAmsterdam University Press/Salomé; euro 24,95Met een inleiding door Kristien HemmerechtsAmsterdam University Press/Salomé; euro 24,95