Irak én VS schenden Geneefse conventie

Rechtsgeleerden geven de VS gelijk: de Iraakse beelden van de Amerikaanse gevangenen zijn een schending van de Geneefse conventies. Maar de opnamen van Iraakse soldaten deugden ook niet....

Beide partijen in de oorlog in Irak maken zich schuldig aan schending van de Geneefse conventies door krijgsgevangenen herkenbaar in beeld te brengen. Dit menen juristen die zijn gespecialiseerd in internationaal humanitair recht. De Irakezen begaan echter de ernstigste schendingen.

Zondag zond de Arabische tv-zender Al-Jazeera van de Iraakse televisie overgenomen beelden uit van de ondervraging van vijf Amerikaanse krijgsgevangenen - vier mannen en een vrouw. Zij maakten een angstige indruk; een van hen was gewond. De militairen werd gevraagd naar hun naam en woonplaats en de reden van hun aanwezigheid in Irak.

Een schending van de Geneefse conventies over oorlogsrecht, stelde de Amerikaanse minister van Defensie Rumsfeld verontwaardigd vast, en volkenrechtskundigen kunnen dat alleen maar bevestigen. Artikel 13 van de derde Conventie van Genève gebiedt dat krijgsgevangenen 'beschermd moeten worden tegen daden van geweld, belediging, intimidatie en de publieke nieuwsgierigheid'.

Horst Fischer, hoogleraar in Bochum en bekleder van de Rode Kruis-leerstoel in Leiden, zegt dat het filmen of fotograferen van groepen gevangenen, mits onherkenbaar, past binnen de Geneefse regels. Geheel anders wordt het wanneer gevangenen individueel in beeld worden gebracht, en als ze worden ondervraagd of zich in een vernederende situatie bevinden.

Wat de Irakezen deden gaat dus 'compleet' in tegen artikel 13, meent Fischer. Maar de Verenigde Staten hebben de conventie zelf ook geschonden, hoewel in minder ernstige mate. Fischer heeft diverse keren beelden gezien van gevangen Irakezen en Irakezen die zich overgaven, veelal herkenbaar.

Ook Ted van Baarda van de Defensie Leergangen zag dergelijke beelden. 'Bijvoorbeeld een Iraakse gevangene met een pistool in de nek die iets te drinken krijgt. En een gevangene die geboeid op de grond ligt, met zijn gezicht naar beneden. Dat zijn vernederende situaties.'

Fischer wijst erop dat de foto's en beelden de gevangenen naderhand in gevaar kunnen brengen, bijvoorbeeld als zij na de oorlog naar huis terugkeren. 'Op de eerste dag heb ik wel twintig keer gezien hoe twee Irakezen met een witte vlag zich overgaven. Je zag hoe ze werden onderzocht, ze moesten hun papieren laten zien.'

Zulke mannen kunnen worden beschouwd als lafaards en of verraders, zegt Fischer, en na de oorlog de rekening gepresenteerd krijgen. Ook Human Rights Watch uit in een verklaring kritiek op beide partijen. Irak mag de krijgsgevangenen niet vertonen, en de VS 'hebben onvoldoende maatregelen genomen om te voorkomen dat ingebedde journalisten Iraakse gevangenen filmen'.

HRW noemt de uitlatingen van Rumsfeld terecht, maar wijst erop dat de minister altijd doof is geweest voor kritiek op Amerikaanse schendingen van de Geneefse conventies. Die betreft vooral de behandeling van in Afghanistan opgepakte leden van Al Qa'ida en de Taliban. Op de legerbasis Guantánamo Bay werden zij aan de pers getoond in kennelijk vernederende omstandigheden.

De verhoren van deze strijders grenzen volgens mensenrechtenorganisaties aan marteling. Er wordt zware psychologische druk op hen uitgeoefend met onregelmatige slaap en voeding, permanent licht, verbod om te zitten en urenlange verhoren. 'Het is te betreuren dat de Verenigde Staten in hun eigen recente gedrag geen standvastiger verdedigers van de Geneefse conventies zijn geweest', aldus directeur Kenneth Roth van Human Rights Watch.