Zo vader Krakatau, zo zoon Krakatoa

Batavia, zondag 20 mei 1883. In de eetkamer van de familie Van der Stok gebeurt iets merkwaardigs. Mevrouw heeft zojuist de eettafel voor de lunch gedekt met haar servies van Delfts porselein....

In de aangrenzende kamer zit haar man, dr. J. van der Stok, de Java Bode te lezen. Hij is directeur van het Meteorologisch Observatorium, en als de luiken van de ramen plotseling beginnen te klapperen en de deuren overal in huis dichtslaan, kijkt hij beroepsmatig op zijn zakhorloge: vijf minuten voor elf. Van der Stok haast zich naar het aangrenzende observatorium. De naalden van de meetapparatuur slaan ongewoon heftig uit. Aardbeving? Hij knielt, en drukt een oor tegen de vloer. De trillingen komen blijkbaar niet uit de aarde maar door de atmosfeer, en Van der Stok trekt de juiste conclusie: vulkanische activiteit.

We zijn ongeveer halverwege Simon Winchesters Krakatoa als dit tafereel van zowel moederlijke zorgzaamheid als huiselijke geleerdheid de opmaat vormt tot een van de meest verwoestende vulkaanuitbarstingen aller tijden: de totale explosie van het vulkaaneiland Krakatau in de Straat van Soenda op maandag 27 augustus 1883. De beschrijving van de gebeurtenissen in de tussenliggende maanden is het mooiste deel van het boek dankzij de ideale dramaturgische omstandigheid dat de lezer weet wat er gaat gebeuren en de betrokkenen niet. Onzekerheid, twijfel, en angst dicteren hun handelingen, en de weinigen die over enige wetenschappelijke zekerheid beschikken, zoals Van der Stok, staan machteloos. Na de eerste schrik is er ook ruimschoots tijd en gelegenheid voor onderschatting van het naderend gevaar. Een stoombootmaatschappij die gewoonlijk post vervoert, ziet een gat in de markt voor toeristische uitstapjes, en organiseert excursies naar de rokende Krakatau. Een van de dagjesmensen schreef: 'We hadden een fantastisch uitzicht op het eiland.' Op 11 augustus gaat kapitein H. Ferzenaar aan land op Krakatau om de situatie in kaart te brengen voor de topografische dienst van het leger, en zijn uitzicht is heel wat verontrustender. In rode inkt noteert hij veertien 'punten waar stoom te voorschijn komt', de actieve vulkanische bronnen, ofwel, in moderner jargon: fumarolen. Gedetailleerder onderzoek ter plaatse acht hij wenselijk maar voorlopig onverantwoord. Nader onderzoek is er nooit gedaan: Ferzenaar was de laatste mens op Krakatau. Twee weken later wordt de zondagsrust in huize Van der Stok kort na de lunch opnieuw verstoord, en ook nu kijkt de meteoroloog op zijn horloge. Als enige legt hij het precieze tijdstip vast waarop de laatste fase van Krakatau begon: zes minuten over één.

'Uitbarsting' klinkt te zacht. De finale explosie, nog geen 24 uur later, wordt gehoord tot op ruim vijfduizend kilometer van de ramp. De kapitein van een Brits schip vaart op 27 augustus tegen de ochtendklok van tienen door de Straat van Soenda, en noteert in zijn logboek: 'Ik schrijf dit in den blinde, in totale duisternis. De trommelvliezen van meer dan de helft van mijn bemanning zijn gescheurd. Mijn laatste gedachten zijn bij mijn lieve vrouw. Ik ben ervan overtuigd dat de dag des oordeels is aangebroken.' Vijf minuten later is het papier in Van der Stoks meetapparatuur in Batavia te smal om de laatste schok te registreren. Krakatau veegt zichzelf van de wereldkaart, blaast zichzelf op tot as en gruis dat nog twee jaar lang in de atmosfeer blijft hangen. Doordat de vulkaan een onbewoond eiland is, vallen de meeste slachtoffers niet door de explosie zelf, maar door de verwoestende windstoten en de gigantische vloedgolven die tegenwoordig tsunami worden genoemd: muren van water. Het raderstoomschip Berouw werd één uur na de laatste eruptie door de zee uit het water van de haven van Telok Betong getild en drie kilometer landinwaarts neergezet, vrijwel onbeschadigd. Wat begon met het Delfts porselein van mevrouw Van der Stok, eindigt met de verdrinkingsdood van meer dan 35 duizend mensen op Java en Sumatra. De desastreuze beweging van het wateroppervlak werd geregistreerd tot in de haven van Biarritz. Drenkelingen spoelden aan op de kust van Zanzibar.

Winchesters minutieuze reconstructie van de laatste maanden van Krakatau is gebaseerd op een indrukwekkende vloedgolf, een tsunami zou je bijna zeggen, van bronnenmateriaal: ooggetuigenverslagen, persoonlijke herinneringen zoals die van de Van der Stoks, statistische documentatie en observaties van overheden, logboeken van de schepen die zich in de drukke Straat van Soenda bevonden, of de waarnemingen vanuit een aan de Straat gelegen post van verzekeringsmaatschappij Lloyd's. Zelfs de minimale verschillen in de druk op de gasleidingen van Batavia blijken informatie te bevatten over de stadia van de ramp.

Hoe kon het gebeuren? Winchester is geoloog, en vanuit dat vakgebied besteedt hij een belangrijk deel van het boek aan de bewegingen van de aardkorst die tot de ongeëvenaarde uitbarsting geleid hebben. Tektonische geologie, dus: de beweging in en van de aardkorsten, met een (noodzakelijk) uitstapje naar wat wel de continental drift wordt genoemd, de samenhang en daaropvolgende verwijdering van de continenten. Winchesters hang naar wetenschappelijke volledigheid reikt soms wellicht iets te ver. Hoe de ramp door The Times in Londen al na twee dagen (razendsnel voor die tijd) gemeld kon worden (in negen woorden) is aardig als journalistiek tijdsbeeld, maar de bijbehorende verhandeling over de geschiedenis van het leggen van telegraafkabels in de oceanen lijkt een beetje te veel van het goede.

Winchesters bijzondere combinatie van moderne geologische inzichten met het historische drama, leidt ten slotte tot de conclusie dat Krakatau geen uitzondering kan zijn. De vulkaan vernietigde zichzelf, maar verwekte tegelijk een 'zoon': Anak Krakatoa. Op de plaats van het oude eiland groeit sinds 1883 een nieuwe krater, die momenteel al 750 meter hoog is, en elk jaar zes meter aanwast. Winchester is ervan overtuigd: 'De wetten van de geologie, de seismologie, en de eigen tektonische wetten van Java en Sumatra, zullen zichzelf op zekere dag herhalen, en wel op precies dezelfde wijze.'