De antisemitische r.k. kerk

ALS DE bijdrage van het Vaticaan aan de jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog ter sprake komt, wordt doorgaans met een beschuldigende vinger gewezen naar Pius XII, paus tijdens deze zwartste episode uit de recente Europese geschiedenis....

Het rapport van de commissie, dat in 1998 wereldkundig werd gemaakt, bevatte geruststellende informatie. Geruststellend althans voor degenen die op voorhand beducht waren geweest voor mogelijke kritiek op het katholicisme als mogelijke mede-aanstichter. Afgezien van Pius' persoonlijke laksheid - hij was tegen de vervolging maar zei het niet openlijk - viel er geen verband te bespeuren tussen de shoah en de opstelling van het Vaticaan jegens joden door de eeuwen heen, zo luidde de slotsom van de onderzoekscommissie.

Maar er blijkt iets mis met deze Vaticaanse visie. Dat is de conclusie die David Kertzer trekt na grondige bestudering van niet alleen het rapport, maar van onder meer ook de geheime archieven van de Inquisitie, waartoe hij zich als eerste wetenschapper toegang wist te verschaffen. Kertzer, een Amerikaanse hoogleraar sociale wetenschappen, antropologie en Italiaanse studies, en van joodse afkomst, doet uitvoerig verslag van zijn speurtocht in het ruim vierhonderd pagina's tellende boek In Gods naam.

De kerk onderschat, al of niet bewust, haar eigen rol, aldus Kertzer. En hij heeft voldoende bronnen en steekhoudende argumenten om dat harde standpunt te staven. Hoewel Kertzer zegt absoluut niet uit te zijn op een verkettering van het Vaticaan, en de mogelijkheid van een dialoog hierover tussen joden en christenen nadrukkelijk open te willen houden, stelt hij onomwonden dat bij de formulering van het Vaticaanse onderzoeksrapport de werkelijkheid op grove wijze geweld is aangedaan. De overigens niet nieuwe truc die de commissie daarbij gebruikte om de Vaticaanse verantwoordelijkheid te minimaliseren, was onderscheid aanbrengen tussen antisemitisme en anti-judaïsme: de kerk heeft nooit opgeroepen tot massamoord, maar wilde slechts het joodse geloof bestrijden.

Een vals onderscheid, aldus Kertzer. Hij laat op overtuigende wijze zien dat, en hoe, de rooms-katholieke kerk vanaf de Middeleeuwen de gelovigen geïndoctrineerd heeft met de gedachte dat joden niet alleen een verkeerd geloof aanhingen, maar ook demonisch van aard waren en een gevaar vormden voor christendom en maatschappij. Zij is daarmee de architect geworden van het moderne, politieke antisemitisme, dat behalve door de overwegend protestantse Duitsers juist en vooral ook door de in meerderheid katholieke Oostenrijkers massaal en gretig omarmd werd. Met fatale gevolgen. Aan de verantwoordelijkheid daarvoor kan, aldus Kertzer, het Vaticaan zich niet onttrekken.