Blanke chiefs hollen de Ghanese tradities uit

Naam: Pieter R. van Dijk (Nana Kodwo Boakyir II, Nkosuohene van Oguaa-Effutu, retired). Leeftijd: 56 jaar. Nationaliteit: Nederlander. Beroep: zakenman, importeur van tuinmeubelen, gemaakt in Ghana....

Ach, waarom ook niet, dacht Pieter van Dijk, toen de paramount chief van Cape Coast in Ghana hem in 1992 vroeg om chief te worden van het dorp Effutu. Het zou geen gekke pr zijn voor de schnapps van Bols, het concern waarvoor hij de producten in Afrika aan de man probeerde te brengen. En hij kon misschien wel wat betekenen voor dat dorp. Nu heeft Van Dijk bedenkingen tegen het verschijnsel white chief. Ghana heeft er inmiddels rond de honderd.

Hij is nauw betrokken bij het bezoek van de koning van Ashanti, de asantehene, aan Nederland deze week. Maar niet meer als chief. Een paar jaar geleden belde hij de koning-moeder van Cape Coast, de machtige vrouw achter de schermen aan de Ghanese hoven, en verzocht haar van zijn functie te worden ontheven. Dat kan niet, was het antwoord. Maar Van Dijk heeft zich in de tradities en de geschiedenis van Ghana gestort en zei: ik trek gewoon mijn ceremoniële sandalen uit en dat is het dan. Daar had de koningin-moeder (in het dagelijks leven een universitair docente) niet van terug, maar ze vond het toch vervelend. Als compromis noemt Nana Kodwo Boakyir II, Nkosuohene van Oguaa-Effutu (Van Dijk), zich tegenwoordig retired, niet meer in functie.

De afgelopen vier jaar is Van Dijk niet meer in Ghana geweest. Hij kon de band met Effutu niet meer waarmaken, vond hij. Voor het jenevermerk Henkes (overgenomen door Bols), dat sterk is in Ghana, reisde hij vroeger een paar keer per jaar naar West-Afrika. Vanaf 1995 woonde hij anderhalf jaar in Kumasi, de tweede stad van Ghana, de hoofdstad van de Ashanti. Met een gerenommeerde Ghanese zakenman dreef hij daar een destilleerderij, een joint venture. Die zakenman ging ook in de fabricage en export van tuinmeubelen, gemaakt in Ghana. Van Dijk importeert die in de Benelux.

Het chiefschap vond hij leuk. Hij had al vele jaren de meeste landen van Afrika bezocht als export-manager van Heineken en later Henkes-Bols. (Jenever heeft een sterk rituele functie in Ghana, als gift aan traditionele hoogwaardigheidsbekleeders en voor plengoffers.) Ghana had zijn hart gestolen, een chiefschap paste daar goed bij. Zijn installatie was een enorme gebeurtenis. Bij de eerste fase had hij niets in de gaten. Hij was gewoon in pak gekomen, toen hij plotseling op de schouders werd gehesen en anderhalf uur lang door het dorp gezeuld. Ondertussen werd hij besprenkeld met reukwater en bestrooid met poeder.

Drie maanden later was de inhuldiging. Zijn vrouw, zoon en dochter waren er die keer bij en vrienden en kennissen. Een grote menigte was op de been voor het feest. Van Dijk werd nu rondgedragen in een draagbed, gehuld in traditionele kente-stof (hij heeft er zelfs een van zijde, een zeldzaamheid). De koning-moeder had hem geleerd hoe hij liggend dansbewegingen moest maken.

Hij liep twee keer in vol ornaat mee in de jaarlijkse processie van de paramount chief van Cape Coast, de belangrijkste Fanti-vorst. In de kuststad bestaat voor die massale bijeenkomst, een durbar, een speciaal veld.

Effutu was een armzalig dorp, twintig kilometer ten noorden van het fort Elmina, ooit het centrum van de Nederlandse aanwezigheid (handel in goud, ivoor en slaven) op de Goudkust. Er was geen elektriciteit en de kliniek en het schooltje hadden gebrek aan alles. Van Dijk richtte een stichting voor 'zijn' dorp op, via familie en vrienden kreeg hij contact met scholen in Nederland die geld inzamelden. Er kwam dertigduizend gulden op tafel, die werd besteed aan leermiddelen, medicijnen en betonnen palen voor de elektriciteitsleiding in wording.

Van Dijks twijfel over het verschijnsel blanke chief kwam toen er steeds vaker stukken in de media verschenen over 'blanke koningen van Ghana'. In Ghana is er bij de Ashanti en de Fanti een duidelijk ondescheid tussen de echte adel en de benoemde functionarissen, in feite vaak nog minder dan een wethouder, volgens Van Dijk. Blanke chiefs zijn altijd van de tweede categorie. Bij het derde volk van Ghana, de Ewe, zijn ze echter minder strikt.

De verleiding van het benoemen van een blanke chief om wat geld uit Europa binnen te halen, is voor veel dorpen groot. Maar zo komen er ook steeds meer blanke chiefs die het niet zo nauw nemen met de etikette en Van Dijk betwijfelt bovendien of veel van die blanke chiefs de verwachtingen die hun benoeming wekt, ook waarmaken. Het verschijnsel loopt uit de hand en holt het aanzien van de traditionele structuren - die in Ghana nog heel sterk zijn - uit, vindt hij.

Ook de Ghanese ambassade in Den Haag maakt zich zorgen over de blanke chiefs. Ze mogen niet in die functie en vol ornaat naar de durbar met de asantehene, op 22 juni in de Rai te Amsterdam, komen. Veel Nederlandse chiefs zijn 'te vergelijken met prins carnaval', ze gaan bijna alleen voor feesten naar Ghana, Het kan maar beter stoppen. 'Je kunt ook best iets doen voor een Ghanees dorp zonder chief te zijn.'