Applaus uit den boze bij Zeeman met boeken

VPRO Laat: Zeeman met boeken. Nederland 3, 23.20 uur...

Twee banken staan tegenover elkaar. Schuin achter de bank links, in de hoek, is een kast boordevol boeken neergezet. Er bovenop staan vier flessen wijn. Drie mannen en één vrouw zitten quasi-ontspannen op de banken. Twee van hen lurken driftig aan een sigaret. De wijn gaat rond.

In De Balie in Amsterdam wordt één maandagavond per maand Zeeman met boeken opgenomen. Vier camera's en een uitverkochte zaal knikken mee met wat de bankzitters te vertellen hebben. Het gesprek gaat als altijd over boeken.

In de uitzending van vanavond spreken Dirk van Weelden, Maarten van Rossem en Xandra Schutte onder leiding van Michaël Zeeman over de hedendaagse Amerikaanse literatuur, althans, over vijf krenten uit die immense pap. Zeeman koos voor twee romans van geboren Amerikanen, voor het werk van twee immigranten en voor een roman van een buitenstaander. Met zijn gasten analyseert hij hoe en in welke mate deze boeken 'commentaar geven op the American dream'.

Vlak voor de opnamen legt Zeeman, als een ervaren gastheer, het publiek uit hoe de gang van zaken is. 'We nemen het in eéé keer op, alleen als er rampen gebeuren, stoppen we.' De zaal, gevuld met schoolmeesters, studenten en veel jonge vrouwen, zucht. Zij willen best Zeeman zijn, of Van Rossem.

Want de laatste ontpopt zich gaandeweg de opnamen als de feestneus. 'Mijn god, wat ben ik blij dat ik niet uit een Koreaans milieu kom', roept van Rossem naar aanleiding van het boek Native speaker van Chang-rae Lee. 'Of nog erger, uit het chassidisch milieu', zoals beschreven in The Romance Reader van Pearl Abraham. Hij trekt een vies gezicht en roept terloops dat de liefde het mooist is als 'er niks van klopt' of lanceert een kreet als 'met 75 bladzijden minder had dit boek ook best toe gekund.' Over Bad Land van Jonathan Raban.

Ook Schutte en Van Weelden weren zich kranig tijdens het partijtje vrij worstelen met woorden. En als het uit de hand dreigt te lopen, als te veel stemmen door elkaar klinken en de teksten te veel gaan lijken op een vrije improvisatie, dan grijpt scheidsrechter Zeeman in; hij trekt een conclusie, zijn conclusie, en begint over het volgende boek.

'52 Minuten hebben we vanavond opgenomen,' zegt de presentator na afloop, 'er moeten slechts twee minuten worden uitgeknipt.' Zeeman is tevreden. 'Het gesprek verliep soepel, en er werden ook nog eens enkele conclusies getrokken.'

Bij minder geslaagde opnamen is Zeeman aangewezen op de techniek. 'In de Balie moeten de toeschouwers hun aandacht verdelen over de vier sprekers. In de huiskamer heeft de regisseur voor hen het aandachtspunt uitgekozen.' Ook met de geluidsband is manipulatie mogelijk. 'Als er te veel door elkaar wordt gepraat, kunnen opmerkingen weggedrukt worden, zodat het gesprek zijn richting houdt.'

De opnamen verlopen geruisloos. Alleen aan het einde komt er een kink in de kabel. Het gulzige publiek blijkt de schuldige. 'Het spijt ons zeer', zegt de opnameleider, 'maar het is niet de bedoeling dat dit programma met applaus wordt besloten.' Of dat nog even over kan. Na Zeemans tweede afsluiting rest slechts stilte.

Ellen van den Boomgaard

Ronald Ockhuysen