Bedevaart naar een bullebak

Ambtenaren sidderden al bij het horen van zijn naam. Boer De Vries lag zijn leven lang overhoop met de gemeente Apeldoorn, niet zelden had hij gelijk....

Misschien had De Schrik van de Autoriteiten het wel toegejuicht: zo'n pril stel dat niet ver van zijn graf opgaat in het ritme van de ultieme lichaamstaal. Staande, achter de dennen. In een motregentje, terwijl wat textiel naar de bemodderde schoenen zakt.

Jan de Vries had ook schijt aan alles en daarom ligt hij niet gewoon op het kerkhof, maar in het bos waar wandelvolk speciaal komt kijken. Op een doordeweekse dag buigt een vrouw met regenkapje zich voorover, minutenlang in verbijstering starend naar de rozen, anemonen en felgekleurde chrysanten op het zand. Een hond tilt zijn poot op bij de omheining van bielzen en buizen. 'Gadverdarrie', huivert de vrouw. 'Ongezellig, zo allènnig in de bos. En geeneens een grafsteen.'

Het had nog niet in de plaatselijke krant gestaan, of er was al een va-et-vient van joggingpakken in gemene kleuren. Van hen die de 73 jaar geworden Jan de Vries overwegend gelijk geven. Want waarom zou je een rooitje of tien spenderen aan je uitvaart als je een lapje grond van je zwager kan kopen voor het symbolische bedrag van een piek?

Op De Bakenberg in Ugchelen ligt de grootste lastpak van Apeldoorn begraven. Terwijl Justitie in Zutphen onderzoekt of hier de Wet op de Lijkbezorging met voeten is getreden, vermaken recreanten zich met de wetenschap dat boer De Vries, de dwarsligger, 'na z'n dood ook nog dwars ligt.'

Zijn zus Aleida (Alie) uit Hoenderloo heeft geen enkele moeite met dat necro-toerisme. 'Het woord ontheiliging is er voor ons niet bij. Het staat iedereen vrij om langs dat graf te wandelen. Onze familie hecht helemaal niet aan bezit. Wij hebben zelf veel grond om ons huis, maar er staat geen hek omheen. De mensen kunnen gewoon onze bosbessen plukken en dat vinden we heerlijk. We genieten er van.' Het maakt niet of kinderen over het grafhek hangen. 'Zo krijgt het leven weer voortgang over de dood heen.'

Met het oog op dagjesmensen was de picknick-tafel discreet verplaatst, toen aannemer-boer De Vries deze maand op de laadbak van zijn eigen vrachtwagentje door het mulle zand naar de open heuvel in natuurgebied Het Leesten werd gereden. Zoons Bart en Joop hadden de kist getimmerd. 'Het was de mooiste dag van het jaar', zegt zus Alie (74). 'Jan ligt hier mooi en hij moet hier mooi blijven liggen. Daar vechten we voor. Desnoods tot de Raad van Europa aan toe.'

Burgerlijke ongehoorzaamheid, in dit geval minstens twee tot drie meter diep (dus onbereikbaar voor het gewroet van wilde zwijnen): reminiscenties aan de Vrije Boeren komen op de Veluwe weer boven; die jaren zestig-echo van het massale verzet tegen de dwangmaatregelen van het Landbouwschap, na vechtpartijen met de politie in het Drentse Hollandscheveld gevolgd door de opkomst van de Boerenpartij. Jan de Vries was een vrije boer après la lettre. Het ambtenarenvolk sidderde al bij het horen van zijn naam.

'Ik zie hem een jaar of tien geleden nog het raadhuis binnenstormen', zegt Cees van der Zouwen (69). 'We hadden commissie-vergadering over het milieu en het mestoverschot. Ik zag een grote kerel, pet op de ongeschoren kop, z'n klompen onder de stront. Hij plofte neer op de voorste rij en begon te godveren tegen ambtenaren en mijn collega-raadsleden. Ik schoot in de lach. Hij had maar één oog dat goed werkte en daar keek hij me verschrikkelijk fel mee aan. 'Lach maar', schreeuwde hij. 'Jij bent ook niet zo'n beste.' De kennismaking werd het begin van een rumoerige verstandhouding.

Groen Links-gemeenteraadslid en oud-leraar Engels Van der Zouwen ('ik ben zo'n beetje de ombudsman van Apeldoorn') heeft geen man gekend met een zo sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel als De Vries. 'Jan zag dat de overheid zich rechten toe-eigent die ze aan de burgers ontzegt. Burgers aanpakken als die zonder vergunning een kippenhok bouwen, maar zelf wel milieuregels aan je laars lappen door toedoen van ambtenaren. Kijk naar het Pikmeer-arrest en het gesjoemel met vervuilde grond in Nijmegen: minister Sorgdrager zit met de handen in het haar. De geschoffeerde burger voelt dat extra hard.'

In '96 klaagden 7600 Nederlanders bij de Nationale Ombudsman; een kwart werd in het gelijk gesteld. In Apeldoorn ontdekte Van der Zouwen dat brieven van ingezetenen soms pas na een jaar door de gemeente beantwoord werden. 'Maar als de burger één dag te laat is met een betaling, is de gemeente er als de kippen bij. Zo'n Jan de Vries was daar allergisch voor. Hij betrapte de gemeente op fouten bij de toepassing van allerlei regeltjes als het hemzelf aanging. En dan hij had weer een conflict.'

Inspirerend was het voorbeeld van de Hoge Raad die de gemeente Apeldoorn terugfloot omdat een flatgebouw te dicht op andere huizen bleek te zijn gebouwd. Alleen: de flat was klaar en het scheelde maar een centimetertje of twintig. Afbreken? Het miljoenenproject bleef mooi staan. 'Wat de overheid mag, dat mag ik ook, redeneerde Jan de Vries. Hij maakte zijn eigen regels. Hij bouwde een schuur zonder vergunning. Daar staat nu nog een muur van overeind.'

Dertien koeien, wat varkens en een bouwbedrijfje: tot drie keer toe dwong de gemeente Apeldoorn de weerspannige burger 'zijn spulletje' aan evenzovele locaties te verlaten. Vanwege gemeentelijke bouwplannen. De ene keer om een crematorium (dat er niet kwam), de andere keer vanwege een Meubelboulevard. Pachter De Vries eiste een hogere schadeloosstelling. Maar tegen bulldozers en Mobiele Eenheid had hij niks in te brengen.

'Een staaltje van overtrokken machtsmisbruik', volgens Van der Zouwen. Amper verhuisd, kreeg De Vries het aan de stok met zijn buurman over vervuilde grond. Puin gestort met asbestresten erin? De Vries nam het niet zo nauw met het milieu. Dan kreeg hij geen vergunning. Van der Zouwen was het vaak niet met hem eens. 'Maar hij had wel vaak gelijk dat er ambtelijke willekeur heerste.

'Dan dreigde hij op het gemeentehuis met geweld, moord en doodslag. Hij belde de burgemeester op alsof het z'n buurman was. Wethouders, ambtenaren: iedereen had de schrik van deze ongeremde man. Had hij gelijk, dan ging ik voor hem informeren. Hij gebruikte mij als praatpaal.

Boer Jan zag in de ex-leraar ('ik ben een tikje autoritair') een politieke geestverwant. 'Het liefst', zegt Van der Zouwen, 'was Jan communist geweest. Maar Rusland vond hij een rotzooitje. Hij was anarchist. Zo iemand die de kamer van de wethouder bezette en op de vloer ging liggen. Met de strontklompen netjes op de gang.'

Zoons Bart en Joop wisten ook van wanten. Toen de politie op het erf van Bart verscheen wegens niet betaalde milieu-heffing, zette De Vries junior een surveillance-auto op zijn kant. Bart's melkquota was niet in orde: pa De Vries hing al bij landbouwminister Braks aan de lijn. Ambtenaren in Apeldoorn vreesden meer dan telefoonterreur.

'Hij heeft een ambtenaar bij z'n kladden gepakt. Er waren mensen die 's avonds niet met hun rug naar het raam durfden zitten', zegt Van der Zouwen. Hij belde mij vaak om half 's avonds laat of 's morgens vroeg en dan kwam er haast geen einde aan. Altijd voelde hij zich dwarsgezeten door de gemeente. Ik steunde hem waar hij gelijk had.'

Twee jaar geleden werden de telefonische bombardementen ombudsman Van der Zouwen te veel. De relatie tussen 'bullebak' De Vries en hem bekoelde. Jan de Vries stierf aan longkanker. Behalve naaste familie stond er één outsider bij het graf: de bakker die met de gemeente overhoop lag omdat hij de oven stookte op takkebossen.

De Vries' licht dementerende weduwe woont in het boerderijtje aan de Woudhuizerweg, dat door de gemeente terbeschikking is gesteld. Ook zoon Joop heeft het veld moeten ruimen voor gemeentelijke bouwplannen. Dat liet diens vrouw Els niet op zich zitten. Zij kwam op het stadhuis een flinke lel uitdelen en sleurde de betreffende wethouder uit zijn vergaderzetel. 'Betreden op eigen risico', stond er op een bord bij Joops erf.

'Altijd die agressie', zegt verslaggever Arnold Zweers van De Apeldoornse Courant. 'Een normaal mens doet dat niet.' De plaatselijke pers is bij de zoons nu de gebeten hond. 'En nou weer die stemmingmakerij rond dat graf', dondert Bart de Vries op zijn beurt. 'Die Zweers hoeft hier niet meer te komen want dan loopt het slecht met hem af.'

Dertiger Bart de Vries ('wij zijn wat groffer opgevoed dan de stadsen en je hebt allemaal wel eens een kwaaie kop') vond het mét zijn vader een grof schandaal dat de gemeente Apeldoorn al na een jaar of tien, vijftien, graven ruimt. 'Mijn vader wilde hier best op Heideheuvel of op Asselt liggen, maar dan moesten ze wel verder met hun klauwen van hem afblijven. Mijn opa heeft in een concentratiekamp gezeten en die hebben ze ergens in een put met ongebluste kalk gegooid. Dat blijft toch hangen, hè'.

Zus Alie: 'Mijn broer stond op z'n achterste benen toen we met familie uit Canada naar het graf van mijn schoonouders kwamen kijken. De steen was er afgehaald, zonder onze toestemming. Dat deed de deur dicht. Wij waren geschokt.' Ze vertelt dat ooit aarde van een kerkhof (op de plaats waar nu Apeldoorns theater Orpheus staat) werd gestort bij neef Joop in Barnewinkel. 'Er staken armen en benen uit. Ze hebben hier geen respect voor de doden. Mijn broer heeft groot gelijk dat hij dat ruimingsbeleid niet pikte.'

Voor zijn laatste rustplaats kocht boer De Vries een stukje bosgrond van tien vierkante meter: van z'n zwager Hendrik van Luttikhuizen uit Hoenderloo. Uit zes hectare familie-bezit, grenzend aan staatsgrond en territoir van het Gelders Landschap. Van Luttikhuizen handelt in bosgrond en grind. Hij is vooral bekend van de stalinistisch georiënteerde Vereniging Oud-Verzetsstrijders Nederland. Van het blad De Antifascist.

Van Luttikhuizen is oorlogsinvalide. Hij zat in nazi-concentratiekamp Dachau wegens sabotage op vliegveld Deelen. Samen met zijn vrouw bestreed hij de mening dat 'de grote antifascist Stalin' zich aan oorlogsmisdaden zou hebben schuldig gemaakt. De Van Luttikhuizens demonstreerden tegen 'zionistische leugens dat de joden in de Sovjet-Unie slecht behandeld zouden worden'. Ze zochten in '92 oud-DDR-chef Erich Honnecker op in de gevangenis van Berlijn-Moabit. 'De Lutjes' genieten op de Veluwe de reputatie voor geen enkel gezag te wijken.

'Precies! De overheid moet van onze graven afblijven', waarschuwt Alie van Luttikhuizen. 'Wij willen ook in het bos liggen, net als Jan. Netjes boven het grondwaterpeil.'

Maar dan moeten barrières worden geslecht, zegt Justitie. Ofwel: de artikelen 23, 24, 40 en 41 van de Wet op de Lijkbezorging. Dat Jan de Vries over zijn graf heen regeert, noemt persofficier J. Buttinger 'op zich een mooi verhaal.' En tja, nog niet zo lang geleden is in Aalten een graf op particulier terrein ook ongemoeid gelaten. Maar voor je het weet, zegt hij, is het hek van de dam.

Een dode die de overheid tart: voer voor nieuwsgierigen die hun bedevaart verderop bekronen met een boerenpatat.

'Laat ze het niet in hun kop halen om Jan uit z'n graf te halen', zegt Alie. 'Zijn zoons schreeuwen niet, ze treden op. En dan voorspel ik dat er slachtoffers gaan vallen.'