Selecteer bankiers op open en sociale oriëntatie

Om weer bemiddelaar te kunnen worden tussen spaargeld en ondernemers, moeten banken een sociale oriëntatie ontwikkelen, zegt Wim van Dinten....

Veel mensen zeggen dat ze de kredietcrisis niet kunnen volgen. Ze herinneren zich dat de verliezen in subprime morgages vorig jaar waren geraamd op 200 tot 400 miljard dollar. Maar de cijfers laten nu een veelvoud zien: schattingen lopen in de duizenden miljarden. Dus is de vraag: is het wel een kredietcrisis?

Washington zoekt de oorzaak nog steeds bij de aanbieders van woekerhypotheken. Daarmee ontkent ze de context waarin deze hypotheken konden ontstaan. De kopers van die leningen zeiden ja tegen het aanbod, de aanbieders dachten ze ongestraft te kunnen verkopen, toezichthouders zagen ze als financiële innovaties en regeringen ontging de kwestie.

Het probleem is intussen zo complex dat het in de media – waar weinig tijd en geduld is voor beschouwingen – niet is uit te leggen. Je kunt hooguit onderwerpen aanstippen die in een beschouwing aan de orde moeten komen.

Zo’n onderwerp is bijvoorbeeld de veronderstelling in de markteconomie dat mensen in staat zijn een aanbod te beoordelen op bruikbaarheid. De kredietcrisis laat zien dat die veronderstelling een te zware wissel trekt op de competentie van veel mensen aan de voet van de samenleving. In de VS kochten ze subprime morgages, dachten iets lekkers te hebben ingenomen maar het bleek een langzaam werkend gif. Je kunt ook zeggen dat ze in een val waren getrapt. Er zijn haaien die dit soort aanbod ontwikkelden en dachten dat ze ermee wegkwamen. Dat konden ze denken omdat ze de risico’s konden doorgeven en afdekken. In het financiële systeem zijn er namelijk partijen die zekerheden verkopen. Het product dat zo’n zekerheid geeft, heet een credit default swap. Daar staat intussen 62.000 miljard dollar van uit!

Deze crisis kon ontstaan omdat de veronderstelling dat mensen in een diensteneconomie in staat zijn aanbod te beoordelen in de context waarin het wordt gebruikt, steeds minder klopt. En omdat in organisaties mensen worden geselecteerd op het negeren van context. En omdat toezichthouders de bankwereld zijn gaan zien als industrie, waarin alle diensten als producten kunnen worden uitgedrukt en context steeds minder een rol kan spelen. Lees The Age of Turbulence van Greenspan.

Wezenlijk is dat de bancaire sector weer wordt gezien en ingericht als bemiddelaar tussen spaargeld en ondernemend vermogen. Om dat te kunnen, moet context weer worden gewaardeerd. Dat begint met verantwoordelijkheid voelen voor de ander, het vraagt om sociale samenhang. Bankiers moeten dan niet alleen op een zelfreferentiële en rationele oriëntatie worden geselecteerd, maar vooral ook op een open en sociale oriëntatie.

Daarmee raken we de kern van de huidige problemen. Wat begon als kredietcrisis is uitgegroeid tot systeemcrisis, waarvan de kern is dat de financiële wereld diensten heeft versmald tot producten die betekenis krijgen vanuit investeerders en beleggers. Het is een crisis in organiseren. Ze vraagt een omwenteling in financiële instellingen: in de inrichting van die bedrijven, maar ook in de selectie van leiders en toezichthouders.

De huidige leiders gaan door op de weg die ze altijd al gingen en waarin de problemen zijn ontstaan. Ze formuleren de effecten als problemen, niet de oorzaken ervan. Minister van Financiën Paulson en president Bush komen in de VS niet verder dan stutten van bestaande bancaire infrastructuur waarin de fouten zijn gemaakt.

In ons land zag je dat ‘doorgaan op hetzelfde pad dat men al ging’ heel duidelijk tijdens de Algemene Beschouwingen. Niet één fractievoorzitter bleek in staat tot beschouwen, wat een basiscompetentie is om de problemen van nu het hoofd te bieden. De premier en de minister van Financiën zeiden dat de Nederlandse economie een stootje kan hebben. Dat slaat nergens op als de kern van de crisis niet een economische is, maar hoe je betekenisgeving tot uitdrukking brengt in organiseren.

De wijsheid in zulke omstandigheden is aan de voet van de samenleving te vinden. 80 procent van de Nederlanders mist in het kabinetsbeleid van de afgelopen decennia het bevorderen van sociale samenhang. Amerika toont hoe dat gemis een economie kan aantasten. Als je regering en parlement hoort, merk je dat de fundamentele veranderingen waarvoor we staan niet worden waargenomen, laat staan begrepen. De crisis in organiseren zit in alle organen van de democratie en is herkenbaar bij alle overheden. Dat het de banksector nu treft, is toevallig, dat het zou gebeuren was zeker. Deze crisis woedt al jaren, maar bleef onopgemerkt omdat veel effecten ervan zich slecht in cijfers laten uitdrukken. Tot nu. De vraag is of de huidige leiders de veranderingen aankunnen. Er is alle reden ons zorgen te maken.