Een professor van WC-eend

Bijna een kwart van de professoren in Nederland wordt door bedrijven of stichtingen betaald. Universiteiten hebben het er liever niet over....

Het ANP-bericht was luid en duidelijk. ‘Melk is echt gezond’, was de kop. ‘In zuivel zitten onmisbare voedingsstoffen. Dat de consumptie van melk in Nederland in snel tempo afneemt, is daarom niet goed voor de volksgezondheid. Dat stelt hoogleraar zuivelkunde Toon van Hooijdonk donderdag in zijn intreerede aan de Wageningen Universiteit.’

Het bericht werd de volgende dag, op 15 oktober vorig jaar, overgenomen door onder meer DAG en nrc.next. Wetenschapsnieuws, altijd interessant.

Wat niet in de krant stond, is zeker zo interessant. Geen enkele krant meldde dat de professor in kwestie geen gewone, maar een bijzonder hoogleraar is aan Wageningen Universiteit. Noch dat zijn leerstoel wordt gefinancierd door de Nederlandse Zuivel Organisatie, een lobbyclub van melkboeren. Of dat Van Hooijdonk zelf een van de directeuren is van het zuivelconcern Campina, iemand die ‘de onderneming en de Nederlandse zuivelsector vertegenwoordigt in verschillende besturen en commissies’.

Dan is het logisch dat melk gezond is – wij van WC-eend adviseren immers WC-eend.

Van Hooijdonk is niet de enige. De bijzonder hoogleraar is allang niet zo bijzonder meer, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. Van de in totaal 5481 leerstoelen aan Nederlandse universiteiten zijn er 1313 (bijna een kwart) extern gefinancierd. Bovendien blijkt dat de hoedanigheid en financiering van de leerstoelen vaak niet worden vermeld bij de personalia van professoren op de websites van universiteiten.

‘De onafhankelijkheid van het wetenschappelijk onderzoek moet echt worden versterkt’, zegt Martijn Katan, die in de commissie van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen zat die belangenverstrengeling onderzocht. ‘En in geval van afhankelijkheid moeten de kaarten duidelijk op tafel worden gelegd.’

Levensbeschouwelijk

Levensbeschouwelijk
Het verschijnsel bijzonder hoogleraar bestaat sinds 1905, toen Abraham Kuyper vanwege de door hem bepleite soevereiniteit in eigen kring religieus gelieerde professoren toestond aan de universiteiten. Daar doken toen gereformeerde, katholieke en humanistische ‘wetenschappers’ op, bij wie studenten volgens hun eigen zuil levensbeschouwelijk werden bijgespijkerd.

Levensbeschouwelijk
Tegenwoordig worden de bijzondere leerstoelen lang niet alleen meer levensbeschouwelijk ingevuld. Er bestaan bijzonder hoogleraren voor de Geschiedenis van de Tuin- en Landschapsarchitectuur, voor de Persoonlijke Financiële Planning, voor de Jeugdsport en voor de Direct Marketing. Achter de meeste leerstoelen zit een stichting, waarachter verschillende financiers schuil kunnen gaan. Een bedrijf als de Rabobank sponsort de prof Persoonlijke Financiële Planning (en veertien andere leerstoelen), NOC*NSF de hoogleraar Jeugdsport. Maar ook Greenpeace heeft een bijzondere leerstoel, net als ministeries en tientallen zorginstellingen.

Levensbeschouwelijk
De precieze financieringsbronnen van de bijzondere leerstoelen zijn lastig te achterhalen. Uit het Volkskrant-onderzoek blijkt dat 27 procent van de extern gefinancierde bijzonder hoogleraren door bedrijven wordt betaald, 13 procent door overheden, en een kwart door zorginstellingen. De meeste bijzondere leerstoelen (ruim 60 procent) worden in stand gehouden door fondsen van de universiteiten zelf.

Levensbeschouwelijk
Deze ‘eigen’ bijzondere hoogleraarschappen zijn zeer diffuus. Soms gebruiken universiteiten ze om hun wetenschappelijke talenten te behouden, als er geen reguliere leerstoelen vacant zijn. Het fonds betaalt dan het verschil tussen het vroegere loon en het hoogleraarsalaris. Soms fungeert de universitaire stichting als vehikel om externe partijen binnen te halen. Zo vallen bij de Universiteit van Amsterdam tien leerstoelen onder verantwoordelijkheid van de stichting Bèta Plus. Deze stichting heeft geen geld: de bewuste hoogleraren, die een dag per week in Amsterdam zitten, worden volledig betaald door hun eigenlijke werkgever.

Levensbeschouwelijk
Dat kunnen rechtgeaarde wetenschappers zijn als de astronoom Vincent Icke (wiens Amsterdamse werk wordt betaald door de Universiteit Leiden), maar ook bedrijfsmensen als de chemici Hans-Gerd Janssen (betaald door Unilever) en Sjoerd van der Wal (door DSM).

Levensbeschouwelijk
Dat stemt sommigen tot zorg. ‘Academicus ben je niet een paar uur in de week, maar voortdurend’, zegt Gjalt de Graaf, universitair docent bij de onderzoeksgroep Integriteit van Bestuur van de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘Het is buitengewoon lastig om een dag per week onafhankelijk te zijn, en de rest van de tijd in dienst te zijn van een bedrijf met winstoogmerk.’

Levensbeschouwelijk
Vanuit het perspectief van de universiteit snapt hij het wel. ‘Een bijzonder hoogleraar kost de universiteit niets, maar brengt wel geld in het laatje. Die draait gewoon mee in de onderzoeks- en onderwijsprogramma’s. En publicitair ligt het ook goed. De meeste bijzonder hoogleraren gaan zorgvuldig om met hun status en titel, maar er zijn ingehuurde hoogleraren die te pas en te onpas hun professortitel opvoeren, ook bij opdrachtonderzoek voor een commercieel bureau, om het advies een academisch tintje te geven. Zo raakt het hoogleraarschap zijn status kwijt.’

Nevenfuncties

Nevenfuncties
De meeste universiteiten zien dat anders. Zij worden steeds meer aangesproken op hun maatschappelijke opdracht, op het nut dat hun onderzoek moet hebben voor de buitenwereld. Dan kan het handig zijn om die buitenwereld binnen te halen – zeker omdat die buitenwereld soms kennis van universiteiten vraagt die deze traditioneel niet leveren.

Nevenfuncties
‘Bijzonder hoogleraren vormen een aanvulling op het reguliere programma’, aldus een verklaring van de Universiteit van Tilburg. Een woordvoerder van Wageningen Universiteit, waar de meeste extern gefinancierde hoogleraren zitten: ‘Nevenfuncties zijn belangrijk voor het vervullen van een noodzakelijke brugfunctie tussen wetenschap, samenleving en bedrijfsleven. Er is geen enkele terughoudendheid in het erkennen van het belang van goede dwarsverbanden.’

Nevenfuncties
Sommige universiteiten laten om die reden niet-academici zelfs toe als gewone (deeltijd)prof. Met name technische universiteiten maken van die constructie gebruik, om experts van Philips, Shell, Unilever en DSM binnen te halen. Soms hebben die een volledige universitaire baan, soms zijn ze er een middagje per week – maar in beide gevallen blijft de professor gewoon in dienst van zijn bedrijf.

Nevenfuncties
Wie weet dat een professor door een externe geldschieter wordt onderhouden, kan daar rekening mee houden. ‘Er zijn in Nederland zeven hoogleraren op het gebied van aanbesteden, maar die worden allemaal betaald door de Nevi, de Nederlandse Vereniging voor inkoopmanagement’, zegt Ditmar Waterman van Pianoo, een onderdeel van het ministerie voor Economische Zaken. Hij haalt zijn adviezen daarom in het buitenland.

Nevenfuncties
Wie gewoon te rade gaat bij de Nederlandse inkoopspecialisten, komt er niet makkelijk dat zij banden hebben met de Nevi. Bij de universiteiten worden de affiliaties van bijzonder of gewone hoogleraren met externe belangen bijna nergens op een gestructureerde manier duidelijk gemaakt.

Nevenfuncties
Zo heet Bart Vos bij de Universiteit van Tilburg gewoon hoogleraar, zonder vermelding van zijn inkoopbanden. Jeroen Harink is bij de Vrije Universiteit in Amsterdam ook gewoon hoogleraar Informatiekunde en Logistiek. Alleen bij de TU Eindhoven staat dat prof. Arjan Van Weele een Nevi-chair heeft.

Gedragscode

Gedragscode
De TU Eindhoven is een van de weinige universiteiten die werk hebben gemaakt van de gedragscode van hun overkoepelende vereniging VSNU, die in 2004 is opgesteld. Daarin stond dat de universiteiten een ‘bij voorkeur openbaar’ register van nevenwerkzaamheden zouden gaan bijhouden. De Universiteit Leiden, de UvA en de Erasmus Universiteit in Rotterdam werken aan het openbaar maken van nevenfuncties, maar vermelden vooralsnog niet hun extern gefinancierde bijzonder hoogleraren.

Gedragscode
Zo staan de eerdergenoemde DSM- en Unilever-profs van de UvA niet op hun lijst van hoogleraren. De universiteit van Tilburg laat het aan hoogleraren zelf om nevenfuncties te melden.

Gedragscode
De meeste andere universiteiten voelen weinig voor meer openbaarheid. In Delft, Wageningen en Nijmegen zijn ze beducht voor het schenden van de privacy van hun werknemers. Daarnaast, zegt collegevoorzitter Roelof de Wijkerslooth van de Radboud Universiteit in Nijmegen, kan openbaarmaking ook averechts werken. ‘Door het openbaren van nevenfuncties zou het kunnen gebeuren dat een hoogleraar dingen juist niet publiceert omdat hij daarmee de verdenking van belangenverstrengeling op zich zou laden. De academische vrijheid is eerder gediend met een beschermde onderzoeksomgeving waarin iedereen kan onderzoeken wat hij wil. ’

Gedragscode
Katan is het daar niet mee eens. ‘Ik denk dat universiteiten zich onvoldoende realiseren dat de publieke opinie over wetenschappers aan het kantelen is. Een professor is voor veel mensen niet meer de deskundige, maar iemand die wordt betaald door een bedrijf.’

Gedragscode
Econoom Piet Eichholtz, wiens fulltime leerstoel aan de Universiteit Maastricht wordt betaald door Fortis, kan zich er niet druk over maken. ‘Onafhankelijk ben ik toch wel. Anders was ik wel bij een bank gaan werken, en dan had ik nog meer verdiend ook. We kunnen met zijn allen wel heel kritisch zijn over de opmars van bedrijven op de universiteit, maar het tij is toch niet te keren.’

Gedragscode
Want, zegt Eichholtz, de overheid trekt zich terug en de universiteiten moeten iets. ‘Op Harvard werven ze al honderd jaar extern geld, en daar doen ze toch meer baanbrekend onderzoek dan op de gemiddelde universiteit hier. Zo’n ramp kan het niet zijn.’