Verliefd op Jemen

Jemen is het eerste land dat minister van Ontwikkelingssamenwerking Herfkens heeft bezocht. Ze wil Nederland overtuigen dat 'hulp helpt'. Het merendeel van de westerse landen staakte de hulp aan Jemen omdat het land tijdens de Golfoorlog de kant van Saddam Hussein koos....

ZO MOET DE boodschap dat 'de hulp helpt' in elk geval niet worden overgebracht. Voortaan zal gewoon worden verteld welke projecten slecht lopen of zijn mislukt. En binnenkort kan de Nederlandse ambassade in Jemen een grondige inspectie verwachten.

Jemen ademt weliswaar nog de sfeer van de Middeleeuwen, maar van Nederland weten de Jemenieten heel veel. De Jemenitische staatstelevisie laat aan de vooravond van het bezoek van minister van Ontwikkelingssamenwerking Herfkens een uitgebreide reportage zien: archiefbeelden van het officiële bezoek in 1995 van president Saleh aan koningin Beatrix, prins Claus en premier Kok op het Catshuis. Achter de presentator draaien de molens.

Diep in het binnenland, in het straatarme zuidelijke Shabwah, bezoekt Herfkens een Nederlands project. Ze krijgt twee oude geweren. 'Oude rotzooi. Ze doen het niet eens.' De jonge Jemeniet Ahmed, bewapend met traditionele dolk en een automatisch wapen, vraagt hoe het toch met Riekaard is. Alle wedstrijden van het afgelopen WK-voetbal heeft hij gezien, jammer dat Nederland geen kampioen is geworden. Als Nederland een voetbalwedstrijd wint worden er in Jemen heel wat geweren leeggeschoten.

'Mijn stam heeft alle wapens die er zijn, behalve vliegtuigen', zegt Ahmed trots. Hij rijdt in een enorme Toyota-landcruiser. Saoedi-Arabië, dat Jemen probeert te destabiliseren, looft twee auto's uit voor elk Jemenitisch regeringsvoertuig dat de grens wordt overgesmokkeld. Ontwikkelingswerkers hebben vaak een wapen bij zich om te voorkomen dat hun jeeps worden gestolen. In Jemen is het in sommige streken erg gevaarlijk voor buitenlanders; steeds meer avontuurlijke en nieuwsgierige toeristen laten er zich ontvoeren 'om Jemen beter te leren kennen'.

Nederland is met zo'n honderd miljoen gulden per jaar de grootste buitenlandse donor in Jemen, een van de armste landen ter wereld. Dat wil Nederland weten, én de Jemenieten ook. Buitenlandse Zaken, de Nederlandse ambassade in Sanaa voorop, spant zich tot het uiterste in om Jemen te verkopen 'als enig land op het Arabisch schiereiland dat zich ontwikkelt tot een democratie'.

Hoewel de president per decreet regeert, het parlement niets voorstelt, de machtige sjeiks door de president worden afgekocht en de mensenrechtensituatie belabberd is, is ook voor minister Herfkens het ingezette democratiseringsproces een van de belangrijkste redenen om door te gaan met de bilaterale hulp. Die toezegging doet ze aan het eind van haar bezoek aan de minister van Planning.

D EZE MINISTER Ahmed Sofan is een steenrijke zakenman, heeft een scherpe tong en veel humor. Hij is volgens kenners een van de weinige niet-corrupte leden van de regering. Jemen heeft in totaal dertig ministers, die vooral de belangen van hun eigen stam behartigen.

De woordvoerder van Herfkens probeert haar enthousiasme over de Jemenitische regering af te remmen. Tevergeefs. Tijdens een officieel diner in het Taj Sheba Hotel in Sanaa gooit ze de door haar ambtenaren voorbereide tekst weg, en 'spreekt recht uit het hart'.

Ze noemt de Jemenitische democratisering 'ongelooflijk'. Jemen is met zijn 'vrije en eerlijke verkiezingen' en economische aanpassing 'een voorbeeld voor de regio'. Herfkens belooft Jemen te blijven steunen bij de Wereldbank en het IMF. Want Herfkens heeft iets met Jemen, legt ze uit. Ze was er zestien jaar geleden als PvdA-Kamerlid, kort na een aardbeving. 'Toen werd ik verliefd op Jemen.'

Jemen is het eerste land dat ze bezoekt als minister omdat ze Nederland ervan wil overtuigen dat 'hulp helpt'. Het was 'dus veilig' om journalisten mee te nemen op deze reis, 'want Jemen doet het goed'. Een Britse diplomaat bromt aan de dinertafel dat Jemen de donor darling van Nederland is.

Het merendeel van de westerse landen besloot tijdens de Golfoorlog, toen Jemen de kant van Saddam Hussein koos, de hulp te staken. Maar toenmalig minister van Ontwikkelingssamenwerking Pronk ging door. Dat is uitermate slecht gevallen bij de Amerikanen en de Britten. Ze kijken met argusogen naar de leidende rol die de Nederlandse ambassade voor zich opeist in Jemen.

Toen in april 1997 voor de tweede keer in Jemen algemene verkiezingen werden gehouden was Nederland EU-voorzitter. De ambassade in Sanaa zorgde ervoor dat toenmalig minister Van Mierlo van Buitenlandse Zaken een beroep deed op zijn collega in Washington om Jemen wat aardiger te behandelen.

Uit de telex van 18 maart 1997 van Van Mierlo aan de Nederlandse ambassade in Washington: 'Nederland zou uiteraard graag zien dat de vooruitgang die Jemen boekt op de weg naar democratisering en economische hervorming, waarmee het land bepaald gunstig afsteekt tegen andere staten in de regio, ook van VS-zijde erkenning vindt en aanleiding zal geven om de banden opnieuw aan te halen.' Het volgens een oud-diplomaat 'absurde' verzoek heeft niets opgeleverd.

De Nederlandse ambassade in Sanaa organiseert en domineert de internationale waarnemersmissie op de verkiezingsdag, 27 april 1997. Er zijn zoveel mogelijk Nederlanders ingezet als waarnemer, onder wie de vrouwen van ambassadeur A. Meerburg en zijn tweede man P. Dorst, en enkele secretaresses. Tot ergernis van waarnemer en Eerste Kamerlid A. Grol (CDA) faxt haar mede-waarnemer, de financiële man van de ambassade, snel een positief rapport door naar Sanaa. Ze had het stuk zelf niet gezien. 'Daar was ik heel boos over.' Maar volgens Grol ging het om 'hanig gedrag' van een een ambassademedewerker. Met de inhoud van zijn mededeling was ze het eens.

Toch 'begrijpt' Grol de kritiek van M. Wijffels, een Nederlandse waarnemer, op de gang van zaken. Hoewel Wijffels tenslotte ook vond dat de verkiezingen 'vrij en eerlijk' waren verlopen, klaagde hij dat bij de bijeenkomst waar dat werd besloten het Nederlandse ambassadepersoneel in de meerderheid was.

Veel waarnemers waren nog niet teruggekeerd in Sanaa. De Amerikanen ontstaken in woede toen ze hoorden dat alle besluiten al waren genomen toen ze op de vergadering kwamen. Voormalig VVD-Tweede Kamerlid A. Van der Stoel, een van de waarnemers, vond dat niet erg. 'De Amerikanen waren vooringenomen.'

T OEN DE Britten tijdens de bijeenkomst met kritiek kwamen hield de Nederlandse diplomaat Dorst een vlammende toespraak. Wijffels in een brief aan Buitenlandse Zaken: 'Bij deze gelegenheid verdedigde de plaatsvervangend chef met verve dat het niet verlenen van het predikaat free and fair aan de verkiezingen iets is wat Jemen ''niet kon worden aangedaan'' in verband met de te verwachten donor-conferentie. Wat hiervan zij, het belang van Harer Majesteits Ambassade bij een positief beeld van de verkiezingen sprak duidelijk door in deze woorden.'

Uit ergernis over de Nederlandse 'ontvoering van de waarnemers-missie', zoals een Brit het uitdrukte, distantieerde de Britse delegatie zich van de EU-verklaring.

Ook tijdens de reis van Herfkens in oktober blijkt de grote betrokkenheid van het ambassadepersoneel. Slecht nieuws mag de meegereisde journalisten niet bereiken. Wanneer de tweede secretaris tijdens een lunch zegt dat er vier Belgen zijn ontvoerd, beslist zijn chef Dorst dat hij dat niet moet zeggen waar de pers bij is. Over corruptie mag niet worden gesproken.

In de marge van de reis van Herfkens klagen ontwikkelingswerkers, die aan de Nederlandse ambassade zijn verbonden, over het tekortschieten van de hulp. Zij durven niet met hun naam in de krant. Te kritische geesten krijgen slechte beoordelingen. Sommigen spreken van 'terreur' en 'intimidatie'.

De grote betrokkenheid van de ambassade, het gevreesde going native, kan Herfkens' goedkeuring wegdragen. 'Anders zouden ze niet deugen', zegt ze eind oktober in Jemen. Haar woordvoerder afgelopen vrijdag: 'Dat zal de minister nu niet meer zeggen.' Het ministeriële bezoek is intussen geëvalueerd. De conclusie was dat het pr-gehalte van de reis te groot is geweest.