'Omvang hulp door Zündler aan joden is niet te bepalen'

De voormalige SS'er Alfons Zündler heeft zonder twijfel veel joden gered, al is niet meer vast te stellen hoeveel. Zündler werkte in Amsterdam als bewaker in de HollandscheSchouwburg, vanwaar joden werden gedeporteerd, op een plek waar 'een bizar vrijstellingssysteem' heerste....

Van onze verslaggever

Henk Müller

AMSTERDAM

Een betrekkelijk groot aantal bewakers is betrokken geweest bij 'onbevoegde invrijheidsstelling in ruil voor een vergoeding'. Van Zündler is bekend dat hij in één geval een joodse gevangene in ruil voor een kruik jenever voor straftransport heeft behoed. Dit zegt RIOD-onderzoeker J. Houwink ten Cate die de zaak-Zünder uitvoerig onderzocht.

Houwink ten Cate: 'Zündler is tot tien jaar veroordeeld. Op 3 mei 1943 werd hij gevangen genomen. Na de oorlog heeft hij gezegd dat hij wegens hulp aan joden is veroordeeld, maar daarvan heb ik geen bewijs gevonden.

'Wel is hij wegens Rassenschande veroordeeld. Dat gebeurde toen meerdere bewakers betrokken waren bij seksuele omgang met een joodse vrouw. Zündler werd daarvoor als hoogste in rang verantwoordelijk gehouden.'

Houwink ten Cate heeft het rapport Alfons Zündler en de bewaking van het gevangenkamp aan de Plantage Middenlaan 24 te Amsterdam opgesteld op verzoek van Yad Vashem, het Israëlische herdenkingsinstituut voor de holocaust. 'Eind 1993 werd bekend dat Zündler, als eerste SS'er, een onderscheiding zou krijgen voor niet-joden die joden hebben gered', zegt hij. 'Dat was een initiatief van de historicus dr J. Michman, die in de commissie zit die beslist over de onderscheidingen. Daarop is in joods Nederland grote beroering ontstaan. Ik heb gepoogd op basis van zakelijk historisch onderzoek de feiten boven water te krijgen.'

Het beeld van Zündler dat de onderzoeker van de voormalige bewaker heeft gekregen is 'dat van een man waar weinig mee mis was'. 'Iemand met een paar jaar lagere school, een metselaarsgezel die misschien af en toe een beetje rommelde, zoals vrijwel iedereen in die situatie en die zich niet ten onrechte slachtoffer voelt van zijn superieuren die hem straften om een voorbeeld te stellen. Zündler werd tot gevangenisstraf veroordeeld terwijl hij ook net zo goed disciplinair had kunnen worden gestraft', zegt de onderzoeker.

Uit het RIOD-onderzoek blijkt dat 'het niet aannemelijk is' dat Zündler is gedwongen toe te treden tot de SS. Zündler was lid van de Landespolizei van Dantzig, een paramilitaire organisatie, die in strijd met de grondwet in 1939 opging in de Brigade Eberhard. Zündler zegt dat hij onder dwang in de SS is opgenomen, maar volgens het RIOD is Zündler acht dagen voordat de Brigade Eberhard in de Wehrmacht werd ingelijfd, toegetreden tot de SS-Polizei-Division.

Volgens Houwink ten Cate zijn op 12, 16 en 27 april twaalf joodse Nederlanders aan Zündler overgedragen. In tegenstelling tot de twee andere bewakers met de rang SS-Unterscharführer, heeft Zündler 'weinig frequent joden in ontvangst genomen'. De twaalf die hij volgens het RIOD in ontvangst nam, zijn naar Sobibor gedeporteerd en daar vermoord.

'Hoogstwaarschijnlijk is Zündler er niet van op de hoogte geweest dat de bij hem ingeleverde joden zouden worden vermoord. Maar het kan hem moeilijk zijn ontgaan dat niet allen van hen, onder wie een 86-jarige vrouw, geschikt waren voor tewerkstelling', aldus Houwink ten Cate. De onderzoeker wijst verder de kritiek van de in Israël wonende historicus dr J. Michman van de hand dat het rapport van het RIOD niet degelijk genoeg zou zijn.

'Michman is een uitstekend historicus en ik heb me tijdens het onderzoek nooit willen verweren tegen zijn aantijgingen omdat ik dan mijn onafhankelijkheid in gevaar zou brengen. Ik heb hem een aantal malen gevraagd om materiaal pro-Zündler, als hij dat zou hebben.

'Het ging mij om een vonnis waaruit zou blijken dat Zündler, zoals hij beweert, wegens hulp aan joden is veroordeeld. Dat vonnis heb ik niet gevonden, ik heb het niet van Michman gekregen en ik schat de kans dat het ooit opduikt, éénduizendste procent.'