'Deze jongens lachen om de huidige straffen'

Eerst werd een homostel weggepest, later trof een Marokkaans gezin hetzelfde lot. Utrecht gaat criminele jongeren hard aanpakken. Met maatregelen als langere straffen, enkelbanden en de mogelijkheid om anoniem te getuigen.

De overlast van de criminele jeugd is op een aantal plekken in Utrecht zo ernstig, dat burgemeester Aleid Wolfsen onorthodoxe middelen gaat inzetten. 'We zijn niet tevreden over de snelheid van de vooruitgang die we boeken. Tegen dergelijke criminele jeugdgroepen gaan we nu ook middelen inzetten die worden gebruikt tegen de georganiseerde misdaad.'

Burgemeester Wolfsen ligt onder vuur sinds leden van een jeugdgroep eerst een homostel en daarna een Marokkaans gezin hebben weggepest uit de wijk Terwijde in Leidsche Rijn. In antwoord daarop presenteerde Wolfsen donderdag met officier van justitie Susanne Terporten en politiechef Johan van Renswoude een hardere aanpak van de jeugdgroepen in de stad Utrecht.

Van elk van de negen overlastgevende en de tien criminele jeugdgroepen wil de gemeente de drie leiders gaan aanpakken. Jonge veelplegers worden waar mogelijk voor twee jaar vastgezet met de maatregel Inrichting Stelselmatige Daders (ISD). Die is tot nog toe vooral toegepast op criminele harddrugsverslaafden. Meer dan nu moeten jonge criminelen onder elektronisch toezicht worden geplaatst met een enkelband. Buurtbewoners krijgen de mogelijkheid anoniem te getuigen.

Waarom anonieme getuigenissen?
Terporten: 'Mensen in wijken geven aan: uit angst voor wraak gaan wij geen verklaring afleggen of aangifte doen. Hierdoor komen politie en Openbaar Ministerie vaak niet verder met hun strafrechtelijke onderzoek. Om deze vicieuze cirkel van angst te doorbreken, willen wij via de rechter-commissaris hun anonimiteit waarborgen. De wettelijke regeling daarvoor wordt vooral gebruikt in grote onderzoeken naar zware jongens. Die willen we nu ook gaan toepassen voor getuigen van bijvoorbeeld eenvoudige vernielingen, het pesten van buurtbewoners of een autokraak.'

In Terwijde waren alle namen en achtergronden van de jongens bekend. Hoe kon het dan toch mislopen?
Wolfsen: 'Je zag jongens ertussendoor glippen, het net was niet sluitend genoeg. De nieuwe aanpak is de vrijwilligheid voorbij. Het Openbaar Ministerie stelt twee officieren voltijds vrij, de politie twintig rechercheurs. De lijnen met de politie zijn kort. Als de jongens vrijkomen, zitten we er meteen bovenop met zorg en leerplicht.'

Terporten: 'Er komt elke maand een speciale zitting voor jeugdgroepen, de rechter krijgt zo meer achtergrondkennis van de daders en de overlast in de wijk. We hebben ook afspraken gemaakt met het hof dat een eventueel hoger beroep sneller wordt afgehandeld. Maar de aanpak is niet alleen strafrechtelijk, het moet een sluitend geheel zijn. Het gaat ook om scholing of werk.'

Bent u voorheen te aardig geweest?
Van Renswoude: 'Het probleem is niet zo simpel dat alleen harder straffen al de oplossing is. Het zijn vaak jongens uit gezinnen van ouders die geen Nederlands spreken, die opgroeien op straat. Ze maken hun school niet af.'

Toch gaat u nu veel verder. Veelplegers bijvoorbeeld twee jaar lang van straat houden met de maatregel Inrichting Stelselmatige Daders. Waarom?
Van Renswoude: 'Het voor twee jaar opsluiten van verslaafden met de ISD-maatregel is heel effectief gebleken. Maar als je een jongen van 18 zo aanpakt, staat hij een paar jaar later weer voor je neus. Bij ISD voor deze jeugdgroep-kopstukken zou in een gesloten inrichting gewerkt moeten worden aan hun gedragsproblemen en het behalen van een startkwalificatie op de arbeidsmarkt. Ik geloof er heilig in dat vastzetten en stevig straffen echt wel werkt, want van een taakstrafje is dit type dader echt niet onder de indruk.'

Is een jongere twee jaar opsluiten voor een reeks relatief lichte vergrijpen niet een zware maatregel?
Wolfsen: 'Deze jongens zijn immuun geworden voor het strafrecht. Ze lachen om de kleine straffen die ze krijgen voor een woninginbraak of een autokraak. Dan moet je deze stap durven nemen, al klinkt het hard. Maar tegen de tijd dat hij vrijkomt, beschikt hij over startkwalificaties, heeft hij een leefritme en is hij los van de sociale druk van zijn leeftijdsgenoten. Stel bijvoorbeeld dat een jongen zonder startkwalificatie al na één jaar zijn school af heeft in de inrichting, zou hij misschien kunnen worden beloond met vrijheid voor zijn goede gedrag.'

Van Renswoude: 'Deze jongemannen schrikken niet van de straffen van het strafrecht. Sterker nog, ze ontlenen er status aan. Daarom moet je bij dit soort groepen geen halve zaken op zitting brengen. Want als ze worden vrijgesproken, bevestigt dat hun idee dat zij het winnen van ons. Dat levert status op.'

U wilt ook vaker gebruikmaken van elektronisch toezicht met een enkelband, ook voor minderjarigen. Hoe moet ik dat voor me zien?
Terporten: 'Als een veroordeelde wordt vrijgelaten in afwachting van zijn hoger beroep, dan kun je iemand met zo'n enkelband laten lopen.'

Wolfsen: 'Een wijkverbod of een gebiedsverbod is heel lastig te handhaven. Dat kan wel met een enkelband. Als hij buiten het vastgestelde gebied gaat, gaat er een alarm af bij de reclassering.'

Het in december verschenen rapport De Onaantastbaren spreekt van een nieuw soort veelpleger: criminele en overlastgevende allochtone mannen, om wie 'een klimaat van angst en intimidatie hangt'. Zij blijken zeer moeilijk grijpbaar. Herkent u dat?
Wolfsen: 'Het is heel herkenbaar. Ze weten goed wat hun rechten zijn. Vaak gedraagt zo'n ventje van een jaar of 14 zich arrogant als hij wordt voorgeleid voor een officier van justitie. Hij verklaart niets. Ze weten dat ze ermee weg komen, dat het moeilijk is het bewijs rond te krijgen, want de buurtbewoners zijn bang.'

Terporten: 'Herkenbaar is bijvoorbeeld het verhaal over de beledigingen vanuit een groep, die het gezag van de politie op straat aantasten. Er wordt wat geroepen en niemand heeft het gedaan, ze kijken allemaal de andere kant op. Maar ik verzet me tegen de term onaantastbaar, dan geef je het op.'

Gaat het met deze maatregelen lukken de jeugdgroepen aan te pakken in bijvoorbeeld Terwijde?
Van Renswoude: 'De afgelopen maanden hebben we de kopstukken aangepakt van de Componistengroep, de jeugdgroep in Terwijde. Eind december zaten vijf van de zeven leiders van deze groep vast, de meesten van hen nog steeds.'

Terporten: 'Buurtbewoners zeggen: het is nu gewoon rustig. De aanpak van die kopstukken werkt. Er loopt nu een jongen met zijn ziel onder de arm door die wijk omdat zijn beste vriend vast zit. Nu hij zijn partner in het kwaad kwijt is, kan de hulpverlening hem gemakkelijker benaderen.'

Van Renswoude: 'Een jongen uit de groep die we voor ons experiment het scherpst in de gaten houden, kwam het politiebureau in lopen. Hij vroeg: zeg mij wat ik moet doen om jullie van mijn nek af te krijgen, ik ben het zat. Dat was echt een hardliner, hij voelde zich klemgezet. Toen is hij weer naar school geleid.'

In Terwijde hebben leden van een Marokkaans gezin vorig jaar een belastende verklaring afgelegd tegen buurtgenoten. Daarna is de familie weggepest. Was een anonieme getuigenis daar een uitkomst geweest?
Van Renswoude: 'Er is een beperking bij het anonimiseren van getuigen. Op het moment dat uit het feit blijkt wie de aangever is, is de anonimiteit niet meer te waarborgen.'

De enkelband
Ongeveer tweehonderd volwassenen en een kleine twintig minderjarigen dragen een enkelband met elektronisch toezicht. De reclassering kan hiermee controleren of ze zich houden aan een opgelegd verbod om zich in een bepaald gebied te bevinden of aan een gebod om bijvoorbeeld thuis te blijven.

De rechter kan de controle met een enkelband opleggen bij onder meer een voorwaardelijke vrijlating, terbeschikkingstelling (tbs) met voorwaarden of bij een zogeheten gedragsbeïnvloedende maatregel bij minderjarigen.