Kenia koploper in betalen per sms

De toekomst is aan betalen per mobiele telefoon, zei prinses Máxima onlangs nog. In Kenia is die toekomst al bereikt.

Als een Keniaan geld wilde versturen, had hij een probleem, zegt Frederik Eijkman. Vooral op het platteland. Daar is vaak tientallen kilometers in de omtrek geen bankkantoor te vinden. Veel mensen op het platteland hebben kinderen die in de stad zijn gaan werken. Die kinderen willen regelmatig geld sturen. Vroeger ging er dan een nichtje naar de stad om dat geld op te halen. Of het geld ging in een envelop en werd meegegeven met de bus. In de hoop dat het aankwam. Elk van die oplossingen was duur, omslachtig en onzeker.

Nu, zegt Eijkman, betaalt de Keniaan met zijn mobieltje. Nergens in de wereld is betalen per mobieltje zo populair als in Kenia. Meer dan eenderde van de 42 miljoen Kenianen is aangesloten bij M-Pesa (M-geld in het Swahili), een betalingssysteem dat draait op het mobiele netwerk van Vodafone-dochter Safaricom. Een waanzinnig succes, want M-Pesa begon nog maar in 2007. Het systeem verwerkt nu enkele miljoenen transacties per dag. Per jaar stroomt bijna 15 procent van de Keniaanse economie per sms van mobieltje naar mobieltje.

Het zal prinses Máxima aangenaam verrassen. Zij klaagde vorige week nog, tijdens de jaarvergadering van IMF en Wereldbank in New York, dat miljarden mensen in de wereld geen toegang hebben tot bankdiensten, omdat er op het platteland nu eenmaal geen banken zijn. De toekomst, zei zij, is de betaling per mobiele telefoon. In Kenia is die toekomst al bereikt.

Eijkmans rol in het betalingssysteem van M-Pesa is bescheiden maar belangrijk. Hij kwam dertien jaar geleden naar Kenia als ontwikkelingswerker. Hij zag dat Kenianen op het platteland nergens heen konden met hun geld. In heel Kenia zijn nog geen negenhonderd bankvestigingen, allemaal in de steden. Sparen betekende bankbiljetten in een matras proppen; geld overmaken betekende op reis gaan met bankbiljetten.

Dat kon slimmer, dacht Eijkman. In 2004 begon hij samen met de Keniaanse bankier Paul Otieno en gefinancierd door enkele Nederlandse vrienden een netwerk van geldkantoortjes onder de naam PEP. Je kon er geld overmaken zonder een bankrekening nodig te hebben, ongeveer zoals Western Union dat doet.

M-Pesa heeft meer dan 18 duizend agenten. Dat grote aantal is cruciaal: je hoeft nooit ver om cash te innen of storten. Van alle agenten is PEP de grootste, met 250 kantoortjes.

M-Pesa doet inmiddels meer dan geld overmaken en pin-automaat spelen. Het systeem wordt gebruikt om de elektriciteitsrekening te betalen, om leningen af te betalen, vliegtickets mee te kopen en verzekeringen mee af te sluiten. Een bank heeft er een spaarsysteem aan gekoppeld. M-Pesa krijgt zo steeds meer trekjes van een blotevoetenbank.

Het succes wordt overal gekopieerd. In Afrika en Azië is mobiel betalen hard op weg de norm te worden. Bharti Airtel Africa, van het Indiase telecomconcern Bharti, rolt in zeventien landen zijn systeem AirtelMoney uit, zegt chief legal officer Fréderic Pichon. In Kenia en Zambia is het al, Gabon en Tanzania volgen.

We zullen niet zo snel het succes van M-Pesa evenaren, geeft Pichon toe. Cruciaal is de toegang tot verkooppunten. Pichon heeft de centrale bank van Kenia vergeefs gevraagd de toegang tot M-Pesa's netwerk open te breken. Dus zal hij ook een kantoren-netwerk moeten opbouwen. Hoewel: de PEP-kantoren leveren als enige ook hun diensten aan AirtelMoney.

Pichon denkt wel voordelen te hebben boven M-Pesa. 'Bij ons kun je binnenkort in zeventien landen terecht. Je tegoed in Keniaanse shilling kun je in Gabon laten uitbetalen in franken, zonder veel extra kosten.' M-Pesa internationaliseert ook. Vorig jaar lanceerde Vodafone de dienst in Tanzania, maar tot nu toe niet met groot succes. In Afghanistan en Pakistan is het al; daar heet het M-Paisa.

Of Bharti, Orange of andere telefoonmaatschappijen voet aan de grond krijgen in Kenia, moet nog blijken. Tot nu toe is het niet mogelijk geld over te maken van het ene netwerk naar het andere. En M-Pesa lijkt oppermachtig. Eijkman: 'Geld overmaken heet in Kenia tegenwoordig M-Pesa'en. De voordelen van de mobiele geldeconomie zijn enorm. De kosten van geld overmaken zijn enorm verlaagd, en sparen is minder riskant geworden. Vrouwen namen altijd hun geld mee naar huis, en altijd was er het risico dat hun man ermee vandoor ging. Nu hebben ze het in hun telefoon.''

De Verenigde Naties kennen ook de voordelen van betalen per telefoon. Een M-Pesa-achtig systeem werd al in 2002 gebruikt om soldaten te betalen die hun wapen inleverden. Om te voorkomen dat ze het meteen opzopen of anderszins verspilden, kregen ze het niet in één keer, maar in porties. Per telefoon.

Afghanistan illustreerde een ander voordeel van mobiel betalen. Sinds vorig jaar worden politieagenten via hun telefoon betaald met M-Paisa. Veel agenten dachten dat ze salarisverhoging hadden gekregen, van soms wel 30 procent. De werkelijkheid was dat ze voor het eerst hun volledige salaris kregen, zonder dat hun superieuren een deel inpikten.

Eerst contant storten
Eerst moet je geld op je telefoon zien te krijgen. Daartoe gaat de klant naar een geldkantoortje van bijvoorbeeld PEP. De cash gaat over de toonbank, de beheerder van het kantoortje stuurt via het M-Phesa menu elektronisch geld naar het telefoonnummer van de klant. Via een sms'je meldt M-Pesa dat er een tegoed op de telefoon staat.

Geld ophalen gaat spiegelbeeldig. Stuur je elektronisch tegoed naar de beheerder van het kantoor en bij ontvangst van een sms'je keert hij het geld uit. Overmaken naar een andere M-Pesa rekeninghouder gaat ook per sms'je.

Een transactie kost omgerekend rond 25 eurocent. De 'rekening' kan maximaal 1.400 euro bevatten, ruim voldoende voor de meeste ondernemingen en huishoudens. De maximale transactie is 700 euro.