Interview Bernice Crijns, Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed

Volgende week wordt in Den Bosch een symposium gewijd aan loodwit en andere historische materialen die dreigen te worden verboden

Bernice Crijns (43) is specialist kleur- en schilderingen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Zij wil het loodwit redden, het beste verfpigment ooit uitgevonden. Maar ook loeigiftig. Volgende week wordt er een congres aan gewijd.

Wit is wit, wat maakt het uit?
'Alles. Er zijn voor olieverf maar drie bruikbare witpigmenten: zinkwit, loodwit en titaanwit. Loodwit is de meest fysieke, het meest rul, en het geliefde wit van veel kunstschilders. Zonder loodwit krijgt Rembrandt dat toefje wit nooit zo prachtig van zijn kwast in het haar en wordt de schittering nooit zo levendig.'

We kunnen niet zonder loodwit?
'Het geniaalste pigment ooit gemaakt, komt een chemicus ons volgende week vertellen op het congres. Het is heel toxisch maar ook ontzettend duurzaam. Zonder loodwit zag de Gouden Eeuw er heel anders uit. Die schilderijen zouden nooit zo goed zijn gebleven.'

Wat is loodwit?
'2PbCO3·Pb(OH)2, loodcarbonaat. Gevormd door de oxidatie van lood, dat geeft wit poeder, beetje zoet proeft het. Het wordt gelengd met lijnolie. Oerstevige verf.'

Je tandvlees wordt zwart. Bloedarmoede, loodkoliek, impotentie.
'Het is slecht voor milieu en gezondheid. Dat is overigens al eeuwen bekend. In Nederland is het sinds 1939 verboden, maar tot voor kort werd het bij restauraties toegestaan. De Arbodienst heeft onlangs de restauratie van het Koninklijk paviljoen op station Hollands Spoor in Den Haag stilgelegd vanwege loodwit. Nu kan er niets meer.'

Waarom neemt u geen ander tintje?
'Zinkwit stamt uit midden 19de eeuw en is veel blauwiger en transparant. Oogt heel anders. Titaanwit is van na de oorlog en kun je niet met goed fatsoen op historische panden smeren. Het is zo hard wit dat het pijn doet aan je ogen. Loodwit is het meest plastische wit, beetje warm.'

Gaat u het loodwit redden?
'Met dit congres hopen we dat uitzonderingen worden toegestaan. Op sommige plekken is loodwit onvervangbaar en bovendien, het blijft het best zitten. Dankzij het oude verfpakket kunnen we veel over de geschiedenis van een gebouw zeggen.'

Gaat het alleen om wit?
'Veel oude pigmenten zijn toxisch. Het Schweinfurter Grün, daarin zit arseen, vermiljoen bevat kwik. Zonder die originele verven krijg je de exacte kleurstelling en de specifieke verouderingspatronen helaas nooit meer terug.'

Kan ik het kopen, loodwit?
'In kunstenaarswinkels nog wel. Holland was vroeger een grote producent van loodwit. Loodslabben werden in het azijn gezet, afgedekt met paardenmest en na een paar weken kon je het loodstof eraf krabben. Zuiver loodwit, schulpwit, was goede handel. Hollanders stonden er overigens om bekend dat ze het regelmatig versneden met krijt.'

Wat dreigen we door de Arbo voor altijd kwijt te raken?
'De manier waarop loodwit veroudert, is heel specifiek. De originele beleving bereik je nooit meer. Als je roze maakt met loodwit als basis, ziet het er echt heel anders uit dan wanneer je mengt met titaanwit. Ook bij schildertechnieken als marmeren is de substantie van loodwit cruciaal voor het eindresultaat. Je kunt niet met acryl een reconstructie marmeren, echt niet, brr.'

Loopt de restaurator geen gevaar als hij een pot loodwit opentrekt?
'Je moet er verstandig mee omgaan. Dan kun je risico's uitsluiten. Bij de restauratie van het Paleis op de Dam komt bijvoorbeeld zandsteenstof vrij. Dat mag ook niet, maar omdat het monumentale steen is, wordt ontheffing gegeven en wordt er een speciale afzuiging gebruikt die de werknemers beschermt.'