'In een moskee van Sinan geloof ik in God'

Veel kunstenaars zijn geïnspireerd door andere kunstenaars. Vandaag: componist en musicus Theo Loevendie over de Ottomaanse architect Mimar Sinan.

Theo Loevendie (1930) is een muzikale omnivoor. Hij staat open voor elk muziekgenre, voor uiteenlopende culturen en heeft zich daar in zijn bijna zestigjarige loopbaan als saxofonist en componist hoorbaar en zichtbaar door laten beïnvloeden. Jazz, rap, klassiek, Ottomaanse, Afrikaanse en Indiase volksmuziek, opera; het is hem allemaal even lief.

Met het ruige, op Turkse ritmen geïnspireerde Bayram schreef hij een publieksfavoriet voor zijn jazzkwintet met Hans Dulfer, begin jaren zeventig. En na zijn zeventigste nog componeerde en speelde hij in het ensemble Ziggurat, in een verfijnde mix met niet-westerse instrumenten als de duduk, qanun en erhu.

'Ik denk weinig hiërarchisch. Een opera componeren is mij net zo lief als een themaatje voor een jazzgroep. Ik zie de verschillen in proportie, maar ken er geen waardeoordeel aan toe.'

Zijn openheid heeft alles te maken met zijn achtergrond, zegt Theo Loevendie. Het 'straatschoffie' uit een Amsterdamse volksbuurt dat zonder culturele bagage opgroeide. Van jongsaf was hij gefascineerd door alles wat klanken en ritmes voortbracht. Van een draaiorgel op straat tot zijn eigen tandengeklapper. 'Ik slorpte alles op. Wie is opgevoed met louter klassieke muziek, groeit op met een strikt omlijnd idee hoe muziek gemaakt hoort te worden. Ik heb op eigen houtje muziek leren spelen, geld voor muziekles was er niet. Als kind bespeelde ik instrumenten zonder iets te weten van het notenschrift. Zo raakte ik aan het experimenteren met mijn mondorgel, fluit en later de klarinet. Improviseren heb ik mijzelf met de paplepel ingegoten. Die openheid is denk ik een groot voordeel geweest in mijn ontwikkeling als musicus en componist.'

Het maakte dat hij op 21-jarige leeftijd zonder aarzelen in een band Grieks en Turkse volksmuziek ging spelen, zonder ooit een noot in dit genre gehoord of gespeeld te hebben. Een vriend, trompettist Nedly Elstak, had hem uitgenodigd een paar maanden mee te draaien in die band, in een nachtclub aan de Bosporus in Istanbul. Deze drie maanden in Turkije zouden Theo Loevendie blijvend beïnvloeden. Zijn liefde voor niet-westerse muziek en cultuur in zijn algemeenheid was geboren.

'Op een nacht liepen Nedly en ik langs de Bosporus terug naar het huisje dat we hadden gehuurd. Ineens hoorden we muziek. Een groep mannen stond daar in het donker, op een huis in aanbouw. Eén speelde op een kleine viool die hij verticaal, rustend op zijn knie vasthield. De andere mannen dansten erbij. Het klonk waanzinnig interessant. Heel ritmisch, snel, gecompliceerd. Later kwam ik te weten dat het viooltje een kemence heet en dat de muziek die zij speelden uit het Zwarte Zeegebied kwam. Het ritme dat zij gebruikten noem je een hinkend ritme, waarbij de ene tel net iets langer duurt dan de andere, dus: één, twee, drieje, één twee drieje. Heel Turkije kent dit soort asymmetrische ritmes, je hoort ze overal.'

Kort daarna zou de jonge Theo Loevendie op een heel andere manier gegrepen worden door Turkije. Na drie maanden op de klarinet blazen in de nachtclub ging hij terug naar huis. Op de boot naar Marseille ontmoette hij een Turkse vrouw en werd smoorverliefd. 'De reis duurde vijf dagen en op het eind wist ik: als ik nu niets doe, zie ik haar nooit meer. Ik was destijds heel verlegen, zeker met vrouwen, maar ik heb haar mijn liefde verklaard.' Er volgde een huwelijk dat 25 jaar zou duren en hem in nauw contact bracht met Turkije en zijn cultuur. Loevendie leerde vloeiend Turks spreken en bezocht het land vaak met zijn gezin. Zo ook kwam hij in aanraking met wie hij zijn inspirator in de kunsten noemt: Mimar Sinan.

Deze architect uit het Ottomaanse Rijk heeft bijna vijfhonderd bouwwerken nagelaten, grotendeels in Turkije maar ook daarbuiten. Bruggen, aquaducten, universiteiten, paleizen, badhuizen, koranscholen en heel veel moskeeën. Het zijn de moskeeën van Sinans hand die Theo Loevendie bij bezichtiging een ervaring bezorgen die hij alleen heeft als hij muziek beluistert van Bach. 'Ik word helemaal stil van zijn werk. Wat ik dan voel is niet te beschrijven. Het is vergelijkbaar met de emotie die ik voel als ik Bach hoor. Misschien moet ik het een mystieke ervaring noemen? Ik haat het woord mystiek, ik ben een nuchtere Amsterdammer die niet religieus is opgevoed. Maar is sta kennelijk wel open voor mystieke ervaringen.

'De westerse toonkunst heeft iets architectonisch. Je kunt er niet een paar tonen uitlichten en zeggen: luister eens hoe mooi. In Turkse en Arabische muziek kan dat iets makkelijker. Bach was een meester-architect in tonen. Zijn muziek is verbluffend knap gestructureerd. Als je het bij beluistering op je laat inwerken, geeft het een mystieke ervaring. Alleen als ik naar Bach luister geloof ik in God. En alleen als ik in een moskee van Mimar Sinan sta, geloof ik in God. Bij Sinan zijn het de met een kalligrafische precieze gemaakte ornamenten in zijn moskeeën die die beleving teweegbrengen. Dat heeft met herhaling te maken. De monotonie van de herhaling gecombineerd met bezieling. Niet zoals een behangetje met hetzelfde, zich herhalende motief. Nee, dat is machinaal en doods. De herhalingen van Bach en van de ornamenten zijn gevarieerd. Samen vormen zij een ritmisch geheel dat je meevoert in een mystieke ervaring. Het meest opvallende in mijn eigen werk is ook de kwaliteit van ritme. Dat herken ik in het werk van Mimar Sinan.'

Maar er is ook herkenning op een ander niveau. Mimar Sinan was net als Theo Loevendie een arme volksjongen die dankzij oplettende omstanders die zijn talent zagen, de kans kreeg zich tot grote hoogten te ontwikkelen en zo in een hem onbekende wereld verzeild raakte. 'Een jongen van zeer nederige afkomst, die als Griekse christen een minderheid vormt in een groot rijk, wordt er uitgepikt en groeit uit tot de grootste en invloedrijkste architect van het Ottomaanse rijk. Dat vind ik bewonderenswaardig. Je kunt hem vergelijken met Joseph Haydn, ook een jongen van eenvoudige komaf wiens talent werd ontdekt en die als componist een monument in de klassieke muziekgeschiedenis zou worden. Zonder hem zouden Mozart en Beethoven ondenkbaar zijn geweest.'

Theo Loevendie, overigens ondanks zijn internationale reputatie de bescheidenheid zelve, voelt zich schatplichtig aan 'meneer Können', zijn onderwijzer op de basisschool. Die zag zijn muzikale aanleg en nam hem mee naar orgelconcerten met werken van Bach. Een openbaring voor de jonge Loevendie. 'Ik maak de vergelijking met Mimar Sinan met aarzeling, omdat ik niet de pretentie wil uitstralen mij op hetzelfde niveau te bewegen. Je kunt hem zien als mijn idool, iemand waar je diep ontzag voor hebt, die je bewondert. Wat mijzelf betreft, hoop ik dat ik een steentje heb bijgedragen aan het samenbrengen van culturen in mijn muziek. In volle openheid, zonder vooroordelen en waardeoordelen. Met als uitgangspunt: in principe is alles de moeite waard. Maar heel goede muziek is zeldzaam. Dat staat los van genre of cultuur.'

Mimar Sinan (1489-1588) gaat door voor de grootste architect van het Ottomaanse rijk. Zoals in zijn tijd gebruikelijk was voor veel jongens, werd hij al op jonge leeftijd opgenomen en opgeleid in het leger. Van eenvoudig engineer klom hij op tot officier en commandant. Hij kreeg de verantwoordelijkheid voor de aanleg van militaire infrastructuur als wegen, bruggen en aquaducten. Daartoe werd hij geschoold tot architect. Op zijn vijftigste werd hij benoemd tot hofarchitect van de sultan. In die positie zou hij talrijke paleizen, mausoleums, moskeeën en koranscholen bouwen. De bekendste moskeeën van zijn hand zijn de Süleymaniye-moskee in Edirne - die hij zelf als zijn meesterwerk beschouwde - en de Süleyman-moskee in Istanbul. Hij kreeg voor elkaar wat in zijn tijd niemand voor mogelijk hield: een grotere koepel bouwen dan die van de beroemde Hagia Sofia.

Tips voor deze rubriek? Mail naar kunst@volkskrant.nl o.v.v. Wie koopt dat nou?