Machtigste vrouw was weleens machtiger

DEN HAAG Koningin Beatrix werd deze week door het maandblad Opzij verkozen tot machtigste vrouw van Nederland. Dat lijkt logisch, maar is het dat ook? Haar uitverkiezing komt immers net op het moment dat haar macht, die zij voornamelijk achter de schermen uitoefent, zichtbaar afneemt.

Opzij-hoofdredacteur Margriet van der Linden zette de statuur van Beatrix als machtigste vrouw kracht bij door te verwijzen naar haar optreden in de jongste kabinetsformatie. Tijdens een bespreking van de jury, zo vertelde Van der Linden in Pauw &Witteman, kwam jurylid en FNV-voorzitter Agnes Jongerius binnen, gooide haar tas op tafel en zei: 'Volgens mij is het wel duidelijk.'

Beatrix had op dat moment net oud-premier Ruud Lubbers benoemd, op 22 juli. Dat oogde als een verrassende ontwikkeling, omdat Lubbers niet bekendstaat als een liefhebber van een coalitie met steun van de PVV. Dat léék dus op een gerichte machtsgreep vanuit het paleis. Maar enkele weken na de juryvergadering van Opzij werd duidelijk dat de drie rechtse onderhandelaars Lubbers buiten de deur hadden gezet en hun eigen plan trokken: een minderheidskabinet van VVD en CDA, gedoogd door de PVV, zou er wel degelijk komen.

Het is niet heel waarschijnlijk dat de machtigste vrouw van Nederland dit eindresultaat toejuichte: een kabinet met steun van Geert Wilders, de man die met Kerstmis 2007 nog riep dat Beatrix 'als een haas uit de regering' moest. Volgens Wilders leek Beatrix in haar kerstrede van 2007 van leer te trekken tegen de toen negen zetels tellende PVV. Zij veroordeelde grofheid in woord en daad, en het over een kam scheren van groepen.

Jongerius zei in dezelfde uitzending ter illustratie van Beatrix' macht dat zij ervoor zorgde dat er stappen in de kabinetsformatie werden gezet en dat mensen van haar opdrachten kregen. Maar dat is de rol van het staatshoofd: zij zet stappen op basis van wat haar adviseurs en de fractievoorzitters haar vertellen. De twee keer dat zij daar deze zomer van afweek, liep het niet goed af. Beatrix gaf Lubbers de informatieopdracht, maar die moest zijn verlies nemen. Korte tijd later opende hij de aanval met een brief waarin een 'time-out' in de formatie werd voorgesteld. Weer vergeefs.

Dat Beatrix macht heeft staat buiten kijf. Wie anders krijgt wekelijks de minister-president over de vloer om alle staatszaken mee door te nemen? In de eerste vijftien jaar was die macht het grootst. Toen timmerde Beatrix met minister-president Lubbers aan de weg zonder dat er affaires uitbraken. In haar tweede vijftien jaar nam haar invloed langzaam maar zeker af. De afgelopen kabinetsformatie was een bevestiging van die glijdende schaal: het liep uit op een gevecht tussen generaties, waarbij de zeventigers van het establishment rond Beatrix het onderspit delfden tegen de veertigers Rutte en Wilders.