Bos’ keuze bleek al snel vergissing

Het besluit om minister Vogelaar te lozen werd al lange tijd geleden genomen. Het wachten was op het juiste moment.

‘Champagne!’, riep Ella Vogelaar gekscherend, terwijl ze vrijdagavond 3 oktober haar kamer op het ministerie van VROM binnenbeende. Ze was uitgelaten, want Bos, en dus ook zij, was net eigenaar van Fortisbank geworden.

Achteraf gezien bezegelde die koop haar lot. Zijn aanpak van de financiële crisis heeft Bos populairder gemaakt, sterker. Sterk genoeg om zijn minister voor Wonen, Wijken en Integratie de deur te wijzen.

Contact
Het idee om Vogelaar terzijde te schuiven sluimerde al sinds de herfst van 2007. Na nog maar een half jaar regeren waren er al te veel dingen fout gegaan met het integratie- en wijkenbeleid. Ook in de contacten met pers, partijgenoten en ambtenaren had Vogelaar steken laten vallen.

Achteraf wordt duidelijk dat Bos in die periode zijn vertrouwen in Vogelaar kwijt was. Ze was de verkeerde keuze. Dat kon hij niemand anders aanrekenen. Bos, en hij alleen, selecteerde tijdens de laatste formatieperiode in Beetsterzwaag het regeringsteam.

Helpers weg, een lijst met 130 namen en telefoonnummers voor zich, en dan maar klaverjassen met de andere partijleiders. Daarna veel bellen. Kanshebbers als Paul Depla vielen af. Vogelaar niet. Zij zat erin. Helemaal Bos’ keuze.

Peilingen
Maar op het moment dat de twijfel toesloeg, stond de PvdA slecht in de peilingen. Bos’ positie als politiek leider stond onder druk en zijn ideologische vijand Jan Pronk probeerde partijvoorzitter te worden. Hij zag geen andere mogelijkheid dan Vogelaar te laten zitten.

Maar de twijfel bleef. Tijdens de onderhandelingen over de Voorjaarsnota werd Vogelaar 320 miljoen euro extra geboden voor haar wijkenaanpak. De ambtelijke top van Financiën was al akkoord met de ambtelijke top van VROM. Maar Vogelaar wilde meer.

Tijdens de beslissende laatste ministerraad was ze de enige bewindspersoon die geen akkoord had, nota bene met haar eigen partijleider. Collega-bewindslieden van andere partijen begonnen hun geduld te verliezen. Op het allerlaatste moment bond ze in. Had ze haar verzet een dag langer volgehouden, dan had ze er wellicht in april van dit jaar al uit gelegen.

Beste mensen
Terzelfdertijd ging Bos zich nadrukkelijker profileren op het integratiedossier. Integratie was ‘dé sociale kwestie’, poneerde hij op het partijcongres in juni. En de PvdA had op dat dossier de beste mensen in huis, zei hij: Marcouch, Aboutaleb.... Op de voorste rij zat Bos’ eigen Integratieminister vergeefs te wachten tot ook zíj zou worden genoemd.

In de nieuwe partijtop – Ploumen, Hamer en Bos – werd Vogelaars’ functioneren ongeveer een half jaar geleden voor het eerst besproken. Lang niet alles was haar schuld, besefte de partijleiding.

Vogelaar was zonder budget op pad gestuurd om de corporaties in het gareel te dwingen, iets wat vijf ministers vóór haar niet was gelukt. Het ministerie van VROM, waar haar departement onder viel, staat bekend als een slecht georganiseerd ministerie.

Geplamuurd
Ze werd slecht begeleid. In een deel van haar cruciale eerste maanden beschikte ze over welgeteld één voorlichter. Haar agenda werd vol geplamuurd. De 58-jarige minister werkte zich drie slagen in de rondte en zag de laatste maanden steeds bleker. Voor plotseling opkomende dossiers werd nauwelijks extra ruimte in haar agenda gemaakt. Ze bereidde zich voor tussen alle bedrijven door, of ze werkte door tot diep in de nacht.

De volgende dag moest ze zich dan tollend van vermoeidheid staande zien te houden tegenover politici, in praatprogramma’s of tegenover stalkende reporters.

Maar daar stond tegenover dat Vogelaar zich ook niet líet begeleiden. Ze reageerde onvoorspelbaar en sloeg alle adviezen in de wind. Communicatiestrateeg Dig Istha wees ze de deur. Terwijl de financiële crisis in alle hevigheid om zich heen sloeg, werd haar gesmeekt toch vooral níet te zinspelen op noodplannen voor de woningmarkt. Haar eigen ambtenaren zeiden het, Financiën zei het. Een paar dagen later zei Vogelaar... dat ze werkt aan een noodplan voor de woningmarkt.

Geschikte moment
De afgelopen maanden groeide bij de partijleiding de overtuiging dat er moest worden ingegrepen en dat het geschikte moment naderde. Bos en de partij deden het weer beter in de peilingen, er was nog voldoende tijd om er voor de volgende verkiezingen nog iets van te maken.

Een aanleiding was eigenlijk al niet meer nodig, maar die kwam wél: Het debat over de SS Rotterdam van donderdag 6 november. De verbouwingskosten van dat schip door corporatie Woonbron waren opgelopen van 6  tot 200 miljoen euro. Vogelaar was toezichthouder. De vraag was of ze dat voldoende had gedaan.

Uit en te na was haar geadviseerd dicht bij de feiten te blijven. Wees rustig, een beetje nederig.

In plaats daarvan koos ze de aanval, schoffeerde ze zelfs haar partijgenoot Depla - ‘Weet u wel wat ondernemen is?’ – en verbond tot overmaat van ramp haar lot aan dat van de leiding van Woonbron. Die beweerde dat er met 200 miljoen aan kosten nog steeds een gezonde business case was. Vogelaar begon opeens te zeggen dat zij daar óók van overtuigd was. ‘Oh nee, ze legt zó haar hoofd in de strop’, werd binnen de partij gekreund.

Eberhard van der Laan
Het was genoeg. Nog dezelfde dag werd Eberhard van der Laan gebeld voor een eerste gesprek, korte tijd later werd een aanvang gemaakt met het controleren van zijn antecedenten.

Mede omdat Vogelaar op het punt stond om naar de Antillen te vertrekken, werd besloten het besluit pas na haar terugkomst kenbaar te maken.

Dus mocht Vogelaar voor vier dagen de halve wereld over. Ook daar ging het weer mis. Twee jaar lang was er gesproken over een Antillianenindex, een systeem om probleemjongeren beter te kunnen volgen. Tot en met de Raad van State was geprocedeerd. Een Kamermeerderheid was voor, inclusief haar eigen PvdA-fractie. En Vogelaar schafte hem zomaar af.

Jetlag
Op donderdag keerde ze terug. Tollend van de jetlag schoof ze, koud uit het vliegtuig en alweer een werkbezoek verder, aan bij wéér een prikkelig algemeen overleg over de wijkenaanpak. Dat ze net op een tropisch eiland geweest was, was haar niet aan te zien. Ze was bleek.

In haar agenda was, onaangekondigd, voor diezelfde avond een nieuwe afspraak verschenen: ‘bila Bos’. Een bilateraal overleg met partijleider Bos. Maar waarover?