Doodstil achter de deuren van Doel

Het dorp Doel verdwijnt onder een metersdikke zandlaag of onder water. Want de haven van Antwerpen heeft altijd honger...

Marina Apers woont sinds december 1991 in Doel. Omdat ze in de nabijgelegen kerncentrale werkt, als keukenhulp, geen rijbewijs heeft en het zat was om ’s winters in de kou op haar ‘brommerke’ naar het werk te moeten. Dus verhuisde ze. Heerlijk Doel! Ze kijkt uit op de twee gigantische koeltorens van de centrale en is binnen vijf minuten met de fiets op haar werk.

Maar Doel wordt van de kaart geveegd, letterlijk en figuurlijk. De haven van Antwerpen groeit en dus moet Doel, een eeuwenoud dorpje op de linkeroever van de Schelde, verdwijnen. Onder een zes meter hoge zandwal waarop straks miljoenen containers verscheept worden; of onder water, voor de aanleg van het nieuwe Saeftinghedok. In de woorden van havendirecteur Eddy Bruyninckx: ‘Er is geen woontoekomst meer voor Doel.’

De protestborden in de voortuin van Marina (48) doen niettemin anders vermoeden. Lange teksten, dat wel; krachtige slogans zijn Apers niet gegeven. ‘Hoe moet ik dat nu zeggen?’, klinkt het regelmatig terwijl ze in haar koffie roert. Of: ‘Dit is te moeilijk voor mij om uit te leggen.’ Later zal ze terugbellen omdat ze maar niet op dat ene woord kon komen bij de vraag hoe ze zich voelde: ‘onmachtig’.

Er wonen nog 421 mensen in Doel, aldus Apers, waaronder twaalf huiseigenaren. En verder katten, veel katten, achtergelaten door de Doelenaren die de afgelopen jaren al zijn weggetrokken.

Deze grijze zaterdag oogt Doel als een spookstad. Fleurige bloembakken aan lantaarnpalen flankeren doodstille straten. Sleutelmakerij Flandria, Hotel Europe, restaurant het Paviljoentje: ooit centra van lokale bedrijvigheid, nu beweegt er niets meer achter de voordeuren. Alles staat leeg.

Een deel van het dorp is tot bouwval verworden, een deel is afgebroken. Trappenhuizen zweven op Escheriaanse wijze in de lucht. Een boom heeft wortel geschoten in de schoorsteen van wat ooit een gewilde villa was. Puin zonder hoop.

Wat nu leeg komt, wordt dichtgetimmerd en platgewalst. Eind volgende zomer denderen de gele bulldozers over de laatste huizen en schuiven ze het werk van vele generaties de geschiedenis in.

Maar zover is het nog niet. Deze zaterdagavond is er Ladies Night in café-taverne Doel 5. ‘Het is de eerste keer dat we zoiets organiseren’, zegt de serveerster enthousiast. Erg druk zal het niet worden. ‘Vroeger was Doel een levendig dorp met ruim duizend inwoners’, vertelt Apers. ‘Twee supermarkten, een bakker, een beenhouwer en een school die midden jaren negentig nog totaal is vernieuwd.’

Het is in die tijd dat de eerste geruchten de kop opsteken: Doel moet wijken voor de haven. Om ruimte te geven aan de onstuimige groei van het containervervoer, plant het havenbedrijf het Deurganckdok op de linkeroever. Apers informeert en krijgt geruststellende antwoorden. ‘Ik kon het ook niet geloven. Er kwam immers sociale woningbouw en de kerk werd voor miljoenen Belgische franken gerestaureerd.’

Nochtans is Apers een gewaarschuwd mens. Ze komt uit Kallo, een dorp 10 kilometer van Doel vandaan. ‘Daar zijn de polders verdwenen, geofferd voor de uitbreiding van de haven. Mijn ouders zijn destijds onteigend.’

Ze herinnert zich als de dag van gisteren het moment waarop het doek voor Doel viel. ‘Het was dinsdag, 20 januari 1998. Ik was bezig de video te installeren en hoorde het op de radio. Ik was er kapot van.’

Wat Apers hoort is de goedkeuring van de Vlaamse regering voor de aanleg van het nieuwe dok. Door die industriële ontwikkeling moet Doel als woongebied verdwijnen.

Marc van de Vijver is burgemeester van de gemeente Beveren, waar Doel deel van uitmaakt. Vrijdagochtend wandelt de ene na de andere burger zijn werkkamer binnen. Iemand voelt zich onheus behandeld door een ambtenaar. ‘Wie? Een lange dunne, met een snor? Ik spreek hem straks aan’, verzekert Van de Vijver. Een dorpsgenoot wiens gas dreigt te worden afgesloten? De burgemeester ‘fikst dat wel even’.

Van de Vijver speelt met het elastiek dat een dikke bundel adreskaartjes bijeenhoudt. ‘Ik ben erg populair’, zegt hij. Een prettige wetenschap, voor een burgemeester die gekozen wordt. Als de naam van Marina Apers valt, trekt hij een vies gezicht. ‘Een inwijkeling’, bromt Van de Vijver. Een nieuwkomer, die wil bepalen hoe de zaken in Doel geregeld worden. ‘Zo werkt het dus niet.’

Van de Vijver was wethouder toen de Vlaamse regering de aanleg van het Deurganckdok goedkeurde. ‘Dat besluit maakte Doel onleefbaar. Die containers zouden met een enorme dreun op de kade en de treinen ketsen. Nu, achteraf gezien, valt het wel mee. De herrie is veel minder dan gedacht, u hoort eigenlijk nauwelijks iets.’

Op de man af gevraagd geeft Van de Vijver toe dat Doel had kunnen blijven bestaan. ‘Hoewel het dan ingeklemd was door dokken en industrieterreinen die vier tot zes meter hoog zijn opgespoten. Een dorp in een put. Het zou gigantisch veel kosten om zo’n dorp leefbaar te houden. Wie gaat dat betalen? U verwacht toch niet dat ik geld in een put ga gooien?’

De burgemeester blikt liever vooruit. ‘Beveren heeft destijds pragmatisch gehandeld. Omliggende dorpen als Kallo, Kieldrecht en Verrebroek hebben we gered uit handen van de haven. Emotioneel kies je voor behoud van Doel, maar onze welvaart vergt de aanleg van dokken. Zesduizend inwoners van Beveren verdienen hun boterham in de haven.’

Dat neemt niet weg dat het einde van Doel hem aangrijpt. ‘Loop eens over het kerkhof en zie hoeveel generaties zich met hart en ziel voor het dorp hebben ingezet. Al de huizen die verdwijnen, maar ook al die hectaren vruchtbare landbouwgrond, dat doet pijn. Ik ben zelf boer geweest.’

Een lange rij houten kruisen omzoomt een verlaten achtertuin. De namen erop zijn van Doelenaren die zijn vertrokken. ‘Weggepest’, meent Apers. ‘Eind jaren negentig heeft de politiek de bewoners tegen elkaar opgejut. Als je vrijwillig wegging kreeg je een goede prijs voor je huis. Zo niet, dan werd je onteigend. Dat veroorzaakte enorme ruzies in het dorp.’

Burgemeester Van de Vijver beaamt dat de sluipende ontruiming van Doel geen schoonheidsprijs verdient. Hij hekelt de politiek – behalve zijn eigen christen-democratische CD & V – die de Doelenaren valse hoop bleef bieden met een woonrecht na onteigening. ‘Uitstel van executie’, noemt hij dit.

Omdat de huizen aanvankelijk niet tegen de vlakte gingen, kreeg Doel te maken met een heuse kraakbeweging. ‘Profiteurs en Romazigeuners’, volgens Van de Vijver. ‘Een categorie mensen waarmee u liever niet te maken krijgt. Zij liepen hier rond alsof ze het voor het zeggen hadden.’

Kraker Steve – inmiddels gelegaliseerd – lacht zodat de piercings in mond een klein orkestje vormen. ‘De politiek heeft Doel vogelvrij verklaard’, zegt hij, staande voor zijn huis. Er is net bij hem ingebroken, alles is vernield. ‘De politie neemt er niet eens nota van. Hun bureau is een paar uur per week bemand.’ Apers: ‘De politiek heeft het dorp bewust laten verkrotten.’

In 2005 grijpt Van de Vijver in, hij is dan net burgemeester. Er komt een actieplan met als leidraad: saneren en normaliseren. Tijdelijke huurcontracten worden niet meer verlengd en huizen die leeg komen, gaan direct tegen de vlakte.

Augustus volgend jaar moet heel Doel verdwenen zijn, inclusief de laatste twaalf eigenzinnige huiseigenaren waaronder Apers. Wie op de dijk langs de Schelde staat, ziet de containers oprukken.

Het Deurganckdok nadert zijn maximale capaciteit, de grond van Doel als overslagterrein is onontbeerlijk. Van de Vijver acht het behoud van ‘enkele relicten’ haalbaar, zoals de kerk, de molen en het Hooghuis uit 1614. ‘Tenzij het Saeftinghedok er komt. Dan verdwijnen ook die laatste aandenkens.’

En dat nieuwe dok – dwars over Doel – komt er, weet havendirecteur Bruyninckx. Dit voorjaar gaf hij een presentatie met indrukwekkende grafieken die maar één conclusie toelaten: de haven heeft behoefte aan het Saeftinghedok.

Let wel, Bruyninckx heeft alle begrip voor de woede bij de Doelenaren. ‘Ik ben een kind van de streek. Ik heb de zwarte vlaggen uit de ramen zien hangen toen Scheldedorpen als Lillo en Oosterweel in de jaren zestig verdwenen om de haven ruimte te geven. Maar laten we eerlijk zijn: in het licht van de evolutie van de haven moet Doel verdwijnen.’