Europees gevoel kan Serviërs hun waarden helpen terugvinden

Kan Servië ooit weer bij Europa horen, na de misdaden onder Milosevic? Volgens Dejan Ubovic is dat de hoop in de bloeiende subcultuur van Belgrado....

De Servische samenleving heeft een enorme neergang doorgemaakt, dat is wel duidelijk. We zijn in onze eigen onderbuik gevallen, neer getrokken in een kettingreactie van vernieling en verloedering van alle mogelijke waarden en normen. Van ons leven bovenal.

De Servische samenleving staat thans op een kruispunt: zij moet de vergissingen uit het verleden onder ogen zien, zeker de fouten van grote afmetingen, en de gevolgen en verantwoordelijkheden die daaruit voortvloeien, aanvaarden. Alleen dan kan de wederopbouw een heilzaam effect hebben.

Dit klinkt allemaal prachtig op papier. De waarheid is echter dat elke generatie zijn eigen worsteling doormaakt om de ineenstorting van dit land te begrijpen en te overleven.

Het begon met de neergang van Tito’s Joegoslavië in de tien jaar na zijn dood. Het was een sombere tijd, maar nog met de schijn van een landsbestaan. Dat was afgelopen met de criminele dictatuur onder Milosevic, een gitzwarte periode, rampzalig voor ons zelfbewustzijn en gevoel voor eigenwaarde..

Burgers en intellectuelen die waren opgegroeid met een zelfbeeld als Europeaan, werden plotsklaps in een ‘schapenkot’ gestopt, beperkt in hun bewegingsvrijheid, in hun vrijheid van spreken en in hun werkomstandigheden, alle activiteiten die een normaal mens nodig heeft om in balans te blijven. Voor de meeste Serviërs was dit een grote schok, een zware deksel klapte dicht boven hun levens.

We herinneren ons allemaal heel goed de maand maart van 1990. De eerste grote demonstraties werden gehouden in de straten van Belgrado en daarbij stierf een 21-jarige jongen door een politiekogel. Hij moet nu worden gezien als het eerste slachtoffer van de burgeroorlog die eraan zat te komen, een bloedbad begonnen door de waanzinnige ex-Joegoslavische leiders. De kettingreactie van de mislukking was in gang gezet. Een periode van tien jaar die voor die mensen op straat in maart 1990 met hun Europese, democratische idealen kan worden getypeerd met een paar trefwoorden: geestelijke armoede en de vernietiging van alle waarden.

Een generatie is opgegroeid in deze ‘periode van het zwarte gat’. Toch zijn veel jongeren succesvolle ‘jonge Europeanen’ geworden, door wonderbaarlijke krachten en dankzij hun contacten met de rest van Europa. Zij ontdekten de wereld wat later dan andere Europeanen en deze ontdekking veroorzaakte een zwaar gevoel van frustratie toen zij uit ballingschap terugkeerden naar Servië: in hun moederland bleek elke intellectuele inspanning tijdverspilling, want er bestond niets meer om nieuwe ideeën en creativiteit te stimuleren.

Onder Milosevic was politiek het domein geworden voor fraude en machtsmisbruik, in plaats van een middel voor de burgers om zich te laten horen. In de wanhopige poging zich daarna te herstellen, groef de politiek het gat tussen de burgers en de overheid echter steeds dieper uit. Zo werd langzamerhand een ondoorzichtige werkelijkheid met vele schakeringen gevormd. Onder deze moeilijke omstandigheden hebben individuele burgers toch een nieuw verantwoordelijkheidsgevoel gevonden, een idee over wat goed is en de wil te leren van wat fout ging. Hoewel de samenleving was vernietigd, de familie was vernietigd, hebben goedwillende burgers zich gewijd aan het opvoeden van een nieuwe generatie.

Leraren, artsen, kunstenaars, allen helpen elkaar bij de dagelijkse besognes. Mijn eigen bijdrage is hier dit verschijnsel zichtbaar te maken, deze waarheid dat er een parallelle samenleving en een parallelle werkelijkheid is opgebouwd door een behoorlijk aantal mensen. In hun dagelijks leven vechten zij op hun eigen manier tegen wat sommigen ‘de donkere lotsbestemming van Servië’ noemen.

Zelfs in 1999, toen de maat eindelijk vol was en ‘de wereld’ besloot Servië dan maar te bombarderen, hoorde je vaak opmerkingen als ‘we hebben het verdiend’. Van de andere kant veroorzaakte deze cyberoorlog een onmetelijk emotioneel trauma en sloeg diepe wonden in de toch al zo gehavende zielen van de Serviërs. Voor iemand als ik, opgevoed met Europese waarden, was het een grote teleurstelling dat de ‘beschaafde wereld’ niets beters wist te bedenken om ons ‘te helpen’.

Belgrado is een stad met een zeldzaam grote energie, die vaak uit balans raakt, maar ook veel oprechte, belangrijke initiatieven voortbrengt, van sterk gemotiveerde individuen. De burgers.

De tijd verstrijkt. Slechte herinneringen worden met zorg opgeborgen. We hebben de tijd gehad om ontevreden te zijn en tijd om ons te beklagen. Nu vinden de meesten van ons dat het genoeg is geweest en dat we voort moeten. De goede wil is er. De politieke toestand mag vaak een klucht lijken, maar is niet uitzichtloos. En burgers verenigen zich op allerlei manieren om zaken te ondernemen die noodzakelijk zijn om Servië, in de betekenis van een gemeenschap van burgers, weer op de been te krijgen.

Er zijn nog heel wat normen en waarden overgebleven in de harten van de Belgradoërs die niemand heeft kunnen aantasten. En ik geloof dat dat ook zo is bij de burgers van Zagreb, Skopje en Sarajevo, die het meest hebben geleden en die hard zullen moeten werken om weer de steden te worden die ik kende in mijn jeugd: bruisende steden van een grote schoonheid.

Die schoonheid en geestdrift bloeien nu weer op en we moeten alles doen om dat te stimuleren.