Laatste draai werd Boris Dittrich fataal

Oud-rechter Dittrich groeide als Kamerlid uit tot een politiek boegbeeld van D66. Het ging mis toen hij de fractie ging leiden....

Wanneer is de val van Boris Dittrich ingezet? De critici in de partij wijzen op 16 december, toen Dittrich vriend en vijand overviel door zich op voorhand uit te spreken tegen deelname van Nederlandse militairen aan de nieuwste Afghanistan-missie. Daarbovenop dreigde hij ook nog eens met een kabinetscrisis.

Die crisis kwam niet, bleek donderdagavond, en Dittrich kreeg in de Tweede Kamer een ongekende schrobbering te verduren van zijn politieke tegenstanders. Niet alleen hijzelf, maar ook zijn achterban bleef murw geslagen achter.

Dat de gebeurtenissen niet zonder politieke gevolgen konden blijven, werd vrijdagochtend in rap tempo duidelijk. Onder de D66-leden heerste grote verslagenheid. Ieder uur klonk de roep om het hoofd van Dittrich luider.

Via de partijsites werd al een ‘petitie aan Dittrich’ rondgestuurd, die weinig te raden overliet: ‘Of je nu voor of tegen die missie bent, er bestaat zelfs in de politiek nog zoiets als integriteit en gewetensvol opereren, zo mogen wij hopen. Men kan dus niet eerst categorisch tegen zijn, tegen blijven en tegen stemmen, om vervolgens als coalitiepartner verantwoordelijkheid te nemen voor een missie waarvan men stelt dat zij niet kan slagen.’ De petitie eindigde met een oproep: ‘Wij kunnen niet anders dan Dittrich vragen zijn ministers terug te trekken ofwel zelf met spoed te vertrekken.’

Het werd dat laatste. Daarmee is een eind gekomen aan een driejarig partijleiderschap dat in de achterban nooit onomstreden is geweest. Het begon in 2003, toen Thom de Graaf na twee opeenvolgende verkiezingsnederlagen zijn functie neerlegde. Oud-rechter Dittrich timmerde al sinds 1994 in de Kamer aan de weg en groeide in die jaren uit tot een van de belangrijkste politieke woordvoerders op justitie- en asielterrein, met een goed gevoel voor publiciteit.

Maar als nieuwbakken partijleider zorgde Dittrich binnen enkele maanden voor opgetrokken wenkbrauwen onder de D66-leden: hij kwam terug van zijn plechtige belofte dat hij niet in een centrumrechtse coalitie met CDA en VVD zou stappen. Er werd een speciaal partijcongres bijeengeroepen om de stemming onder de leden te peilen. Die gingen schoorvoetend akkoord, want het moest gezegd: Dittrich had de unieke positie van D66 aan de onderhandelingstafel knap uitgespeeld: er kwamen vele honderden miljoenen bij voor onderwijs, de gekozen burgemeester zou er eindelijk komen, evenals een nieuw kiesstelsel.

En het congres hechtte geloof aan de krijgshaftige taal van de partijleider: ‘We zullen dualistisch zijn op die punten waar niets is afgesproken. En als we bedonderd worden, breken we en zal er niet meer gelijmd worden.’

Die belofte hield stand tot maart 2005, toen de gekozen burgemeester en het nieuwe kiesstelsel sneuvelden in de eeuwigdurende strijd met de grote partijen PvdA, CDA en VVD. Thom de Graaf trad af als minister, een handje geholpen door Dittrich die de onbuigzame De Graaf als een blok aan zijn been was gaan beschouwen. De partij raakte in een diepe crisis en het regende opzeggingen. Maar Dittrich regeerde stug door. Zijn stelling bleef dat D66 met haar zes zetels in de regering meer voor elkaar zou kunnen krijgen dan in de oppositie.

Weer moest er een inderhaast belegd partijcongres aan te pas komen om die beslissing goed te keuren. En weer redde Dittrich het met de belofte dat D66 vanaf nu in de coalitie echt beter uit de verf zou komen. Maar in een deel van de partij staat hij sindsdien toch te boek als een rasopportunist wiens beloften keer op keer weinig waard blijken.

De laatste draai werd Dittrich vrijdag fataal. D66 binnen de regering profileren was opnieuw het doel van Dittrichs vroege nee tegen Afghanistan. Hij schatte in dat de missie hoogstens nipte steun zou krijgen in de Kamer en dat hij zodoende kon scoren onder de kiezers.

Hij verkeek zich daarbij op de PvdA en bracht zichzelf uiteindelijk in grote verlegenheid omdat de aangekondigde kabinetscrisis er toch niet bleek te komen. Hij erkende bovendien dat het dreigen met zo’n crisis nooit serieus bedoeld was geweest.

‘Een enorme tactische misser’, galmde het vrijdag door bijna alle afdelingen van de partij, toen duidelijk was dat Dittrich toch gewoon wilde doorregeren. ‘Onze geloofwaardigheid staat op het spel. Dit is een onuitlegbare draai.’

Partijvoorzitter Frank Dales zei te vrezen voor grote electorale gevolgen bij de komende gemeenteraadsverkiezingen. ‘Er is gegokt en dat is verkeerd uitgepakt. De rekening wordt gepresenteerd op gemeenteraadsniveau. Dat is ontzettend zuur voor veel lokale bestuurders.’

Op de volgende vraag, naar de positie van Dittrich, hoefde Dales vrijdagmiddag niet eens meer antwoord te geven: de partijleider hield de eer aan zichzelf.