Varende schatkamer vol jarenvijftigdesign was bijna klassenloos

Het stoomschip Rotterdam, uniek in technisch en artistiek opzicht, keert terug naar Nederland als hotel en casino. De vraag is of het schip uit 1958, vol destijds hypermoderne decoraties, een monument moet worden....

Het schip van morgen. . . reeds vandaag!', jubelde de Holland-Amerika Lijn (HAL) bij de presentatie van het grootste passagierschip ooit gebouwd in Nederland. Het stoomschip Rotterdam vertrok eind jaren vijftig voor zijn eerste overtocht naar New York met aan boord de 21-jarige kroonprinses Beatrix. Zij doodde veel tijd bordurend met naaldkunstenares Cecile Dreesmann in de Smoking Room.Toch was de Rotterdam geen lijnschip waar eersteklaspassagiers vanaf het dek konden neerkijken op het gepeupel onderin. De toenmalige HAL-directeur Willem Hugo de Monchy beperkte het aantal klassen tot twee en eiste bovendien dat beide groepen over het hele schip moesten kunnen zwerven. Daardoor verviel het gangbare ontwerp waarbij eersteklaspassagiers het hele voorschip bezetten. De Amsterdamse architect J.A. van Tienhoven bedacht een horizontale indeling waarbij iedere groep een rondje kon lopen over zijn eigen dek, en tevens hoger of lager gelegen zalen en promenades konden bezoeken zonder de ander te zien. De truc was een dubbel trappenhuis afgekeken van het Franse kasteel Chambord aan de Loire. Daar voorkwamen twee in elkaar gedraaide wenteltrappen dat vrouw en minnares van de kasteelheer elkaar kunnen ontmoeten.Het revolutionaire ontwerp had voornamelijk een commerciële reden: passagiers lopen graag een rondje over het dek. Bovendien was het schip makkelijk om te bouwen tot cruiseschip. Want al in de jaren vijftig ontpopte de luchtvaart zich als potentiële bedreiging van de transatlantische lijnvaart. Door de scheidingswanden in het trappenhuis open te schuiven ontstaat een klassenloos cruiseschip.Voor liefhebbers van jarenvijftigtechniek en industriële vormgeving is het ss Rotterdam interessant. Werden oceaanreuzen traditioneel volgestouwd met donkerbruine lambrizeringen, rood tapijt en bronzen beelden, voor haar vijfde schip nodigde de HAL eigentijdse interieur-ontwerpers en kunstenaars uit. Zij bedachten voor die tijd hypermoderne meubelen en decoraties. Deze zijn grotendeels gespaard gebleven.De hutten waren bescheiden: de architect vond dat passagiers vooral de deur uit moesten. De eersteklashutten hebben nog een eigen zitje, een badkamer en twee eenpersoonsbedden; de goedkopere hutten werden zelfs allang niet meer verhuurd.Daar staat tegenover dat publieke ruimten zijn versierd met kleurrijke glasmozaïeken, wanden van ingelegd hout, bronzen reliëfs en glimmend keramiek. Zo zijn de eetzalen even breed als het schip en betimmerd met olijfessen en palissanderhout. De plafonds en friezen zijn bekleed met helverlicht polychroom keramiek. De obers dalen met roltrappen af naar de keuken. Het theater, enkele dekken hoger, biedt plaats aan 607 personen. Verderop ligt het Ritz-Carlton, een danszaal met twee verdiepingen. De balustrade van de brede gebogen trap is versierd door een edelsmid, een enorme wandschildering stelt de Aegeïsche zee voor, in de bronzen dansvloer is een voorstelling van de zeebodem geëtst. De Ambassador Lounge, de Smoking Room, de Tropic Bar: allemaal even fraai afgewerkt. 'Het stoomschip Rotterdam is in de Nederlandse context een uniek object', concludeerde eind mei de Raad voor Cultuur. 'Interieur, exterieur, techniek, ontwerp en constructie zijn op bijzondere wijze geïntegreerd tot een schip dat exemplarisch is voor het optimisme en de democratisering van de samenleving van de naoorlogse jaren.' De Raad voegt daaraan toe dat de Monumentenwet bedoeld is voor onroerend goed ouder dan vijftig jaar, voorwaarden waaraan het ss Rotterdam niet voldoet.Het schip dobbert sinds 2000 in de haven van Freeport, Bahama's. Het lag er aan de ketting wegens faillissement van de Amerikaanse eigenaar Premier Cruises. De Nederlandse werf RDM, die het schip ooit bouwde, trok enige tientallen miljoenen euro's uit voor de koop, het opknappen en terugslepen van de Rotterdam. RDM wil het schip vanaf volgend jaar in Rotterdam exploiteren als hotel, restaurant en casino. Het zal niet meer zelf terugvaren; de stoommachines opstarten is duurder dan een zeesleper huren.