vk commentaar Met het vertrek van Herman Tjeenk Willink als vicepresident van de Raad van State verdwijnt een belangrijk commentator van de verhouding tussen politiek, openbaar bestuur en samenleving.

Tjeenk Willink heeft in die rol in vijftien jaar een monument van rust en kritisch vermogen neergezet. Het valt slechts te betreuren dat er uiteindelijk met zijn belangwekkende beschouwingen zo weinig is gebeurd en dat in het publieke debat zijn opvattingen zo weinig weerklank hebben gekregen.

Drie zaken stonden centraal in de analyses van de vertrokken vicepresident. Ten eerste zijn constatering dat politiek en samenleving in Nederland uiterst slordig omgaan met de instituties van democratie en rechtsstaat. Verder stelde hij dat de vermarkting van de publieke ruimte is doorgeschoten. Tot slot vond hij dat de eigen verantwoordelijkheid van burgers te zeer veronachtzaamd wordt.

Tjeenk Willink schuwde het debat met de politiek niet. Hij kwam in de zomer van 2010 nog in aanvaring met de onderhandelende partijen in de formatie. De koningin wees destijds, tegen de wil van deze drie partijen, Tjeenk Willink als informateur aan. Een bestuurslid van de VVD vond het nodig deze benoeming 'ondemocratisch' te noemen, omdat de Kamermeerderheid dit niet wilde. Deze aanval gaf precies aan waar Tjeenk Willink op doelde: wat democratie is, wordt ten onrechte versmald tot doen wat een meerderheid wil.

Het gevolg van die botsing tijdens de formatie is dat sindsdien weer wordt gepraat over de rol van het staatshoofd bij kabinetsformaties. Ook is een discussie opgelaaid over de vraag of de koningin nog wel deel moet uitmaken van de regering.

Die discussie mag uiteraard door politiek Den Haag gevoerd worden. Maar de nuchtere, o zo scherpe analyses die Tjeenk Willink van dergelijke debatten maakte, zullen we wel heel erg gaan missen.

Politieke opportuniteit en toevallige machtsverhoudingen kunnen in deze kwesties tot onbedoelde negatieve effecten leiden. Het is zoals Tjeenk Willink herhaaldelijk stelde: welk probleem denkt de politiek nu eigenlijk op te lossen door het staatshoofd buiten de regering te zetten en door zijn of haar rol in een formatie te beëindigen?

Tjeenk Willink gaf op originele en belangwekkende wijze invulling aan het vicepresidentschap van de Raad van State. Zijn opvolger, Piet Hein Donner, wacht de zware taak het niveau van Tjeenk Willink vast te houden.