Wat houdt de politieke rol van de Koningin in?

AMSTERDAM - In de Tweede Kamer staat vandaag de rol van de Koningin ter discussie. Er zou zich een meerderheid kunnen aftekenen die voorstander is van een louter ceremoniële rol van het staatshoofd. Dat werpt de vraag op: welke rol heeft de Koningin nu dan precies?

De Koningin maakt deel uit van de regering. In die rol is zij onschendbaar, wat betekent dat de ministers en staatssecretarissen, en niet Beatrix zelf, verantwoording moeten afleggen aan het gekozen parlement. Daarnaast zijn de ministers verantwoordelijk voor uitspraken en het gedrag van leden van het Koninklijk Huis. Mocht de Koningin uit de regering worden gezet, zou dat dus kunnen betekenen dat ze meer bewegingsvrijheid krijgt.

Wetten ondertekenen
Een wet is pas van kracht als deze door zowel de Koningin als de verantwoordelijk minister is ondertekend. In theorie heeft Beatrix dus de mogelijkheid een wet tegen te houden, maar in de praktijk is dit nog nooit voorgekomen.

In België was dit in 1990 wel een reëel probleem, toen Koning Boudewijn om gewetensbezwaren de abortuswet niet wenste te ondertekenen. Hij werd daarop, met zijn instemming, voor 36 uur van zijn functie ontheven, waarna de wet alsnog door de ministers werd bekrachtigd.

(In)formatie
De macht van de Koningin is het duidelijkst zichtbaar tijdens de (in)formatieperiode van een nieuw kabinet. De Koningin benoemt dan de informateurs en formateurs en geeft hen de opdracht de mogelijkheden voor een nieuwe kabinet te onderzoeken. Daarin maakt zij soms eigenzinnige keuzes.

In de formatie van het huidige kabinet vroeg zij Herman Tjeenk Willink nogmaals alle mogelijkheden te onderzoeken, terwijl een Kamermeerderheid van CDA, VVD en PVV haar had geadviseerd Ivo Opstelten opnieuw als informateur aan te stellen. Hij zou de informatie weer op moeten pakken na het opstappen van Ab Klink uit de CDA-fractie. Die opdracht kreeg Opstelten pas nadat Tjeenk Willink haar had overtuigd van het nut daarvan.

De rol van de Koningin tijdens de formatie is overigens niet bij wet geregeld. De gang van zaken is in de loop van de tijd ontstaan. De Kamer zou relatief gemakkelijk kunnen besluiten van deze traditie af te stappen.

Wekelijks gesprek
De Koningin spreekt elke maandag met de minister-president. Deze gesprekken zijn vooral bedoeld om de Koningin te informeren wat er speelt in de regering. Wat er precies wordt besproken, komt nooit naar buiten; de inhoud van de gesprekken met het staatshoofd zijn strikt geheim.