Overstroming op de Marshalleilanden in maart dit jaar, volgens de lokale overheid te wijten aan klimaatverandering.
Overstroming op de Marshalleilanden in maart dit jaar, volgens de lokale overheid te wijten aan klimaatverandering. © AFP

Gezin uit Tuvalu eerste klimaatvluchtelingen ter wereld

Leden van een gezin uit Tuvalu, deel van het tropische eilandenrijk Polynesië, hebben onlangs op klimatologische gronden een verblijfsvergunning in Nieuw-Zeeland gekregen. Daarmee zijn zij de eerste officiële klimaatvluchtelingen ter wereld.

De gemiddelde Europeaan is zich er misschien niet van bewust dat de stijgende zeespiegel van de Stille Oceaan op het punt staat hele eilandengroepen te verzwelgen

Wetenschappers verwachten dat miljoenen hun voorbeeld zullen volgen, als de opwarming van de aarde in het huidige tempo doorgaat. Maar een internationaal juridisch kader voor dit type vluchtelingen ontbreekt.

De gemiddelde Europeaan is zich er misschien niet dagelijks van bewust dat de stijgende zeespiegel van de Stille Oceaan op het punt staat hele eilandengroepen te verzwelgen, maar wereldleiders weten het wel. Dat bleek tijdens het bezoek van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry aan de Salomonseilanden, een andere door de zee bedreigde archipelstaat.

Tijdens zijn drie uur durende tussenstop op weg naar de VS beloofde Kerry dat de noodlijdende archipels in de toekomst geld zullen krijgen van Amerikaanse fondsen gericht op de effecten van klimaatverandering. De bewoners van de Salomonseilanden kampen met voedseltekorten omdat hun toch al schaarse landbouwgrond door zeewater onvruchtbaar wordt.

Nauru worstelt met een vergelijkbare problematiek. Het eiland is niet veel meer dan een flauwe, langwerpige heuvel met daarop een landingsbaan en het huis van de president. Bij storm of hoge golven slaapt een groot deel van de bevolking op de landingsbaan.

Miljoenen op de vlucht
Wereldwijd zijn miljoenen mensen op de vlucht voor natuurverschijnselen, een deel van die verschijnselen wordt veroorzaakt door klimaatverandering. Niet alleen de stijging van de waterspiegel verdrijft mensen van huis en haard, maar ook verwoestijning en droogte.

VS en Australië zitten niet te wachten op stroom klimaat-migranten

Betekent de jurisprudentie in deze zaak het begin van een wereldwijde golf van klimaatvluchtelingen? 'Nee, deze familie is een aparte casus' , zegt Michael Gerrard, hoogleraar aan het Center for Climate Change Law van de Columbia Universiteit in New York.

De familie, die al zeven jaar illegaal in Nieuw-Zeeland woonde en er veel legale familieleden heeft, vroeg eerder bij de Australische overheid om een vluchtelingenstatus, maar kreeg die niet, omdat klimaatvluchtelingen niet onder het Vluchtelingenverdrag van de VN vallen.

De VN-definitie van vluchtelingen, uit 1951, is 'personen die hun woongebied verlaten uit een gegronde vrees voor vervolging op basis van ras, politieke overtuiging, religie of het behoren tot een bepaalde sociale groep'. Klimaatverandering staat niet in dat rijtje. Het probleem wordt door de vluchtelingentak van de VN, de UNHCR, wel erkend, maar is nog niet omgezet in wetgeving.

Nul op rekest
Eerder dit jaar kreeg een familie uit Kiribatie, een andere eilandengroep in Oceanië, nog nul op het rekest van de Nieuw-Zeelandse overheid.

Daarom diende deze familie, na de eerste teleurstelling, een aanvraag voor een verblijfsvergunning 'op humanitaire gronden', waarvan klimaatproblematiek er een was, maar de aanwezigheid van familieleden en de geringe kans op werk in het thuisland werden meegerekend. Die aanvraag werd goedgekeurd.

'Er komt een tijd dat regeringsleiders en internationale organisaties zoals de VN met elkaar om de tafel moeten om hier een juridisch kader voor te scheppen', zegt Gerard. 'Maar overheden van de meest voor de hand liggende gastlanden voor klimaatvluchtelingen - de VS en Australië - zitten niet te wachten op een stroom immigranten. En de problematiek is nog niet urgent genoeg om ze te dwingen.' Daarom houden ze het voorlopig bij beloftes zoals die van Kerry.

In academische kringen is wetgeving omtrent klimaatvluchtelingen een populair onderwerp. Er zijn zelfs twee concrete voorstellen voor een 'normatief kader' voor de rechten van om klimatologische redenen gevluchte of ontheemde mensen, rekening houdend met internationaal recht en humanitaire afspraken: de 'Peninsula Principles' voor ontheemden, binnenlandse vluchtelingen (verreweg het merendeel) en de 'Nansen Principles,' voor mensen die naar het buitenland vluchten.