'We hebben geen morele taal voor het klimaatdebat'

Een lesje filosofie zou delegaties op klimaatconferenties niet misstaan, vindt Stephen Gardiner.

Klimaatfilosoof Stephen Gardiner memoreert een bekend voorbeeld uit de moraalfilosofie. 'Als Jack de fiets van Jill steelt, is het helder dat jack verantwoordelijk is voor de diefstal. Maar wat als Jack en vele anderen met elkaar verhinderen dat mensen in de toekomst ooit nog een fiets zullen hebben? Is jack dan net zo verantwoordelijk? Of vervaagt dan het hele idee van morele verantwoordelijkheid? Sommige mensen denken dat om die reden niemand echt verantwoordeijk is voor de klimaatcrisis.'

Donderdag hield de Brit Gardiner in Utrecht de Zeno-lezing, waar hij zich afzette te dat merkwaardige idee dat misschien wel niemand verantwoordelijk is voor het klimaat. In tegendeel, zei hij. Normale morele en politieke verantwoordelijkheid voert eerder veel verder dan we gewoonlijk denken.

Deels, zegt Gardiner, is het probleem dat we onszelf ethisch veel te gemakkelijk vrijpleiten. Om begrijpelijke redenen, overigens. 'Het klimaat is anders dan andere morele vraagstukken. Het is globaal, en het speelt over de generaties heen naar de toekomst. We hebben geen robuust theoretisch model, het klimaat is wat ik noem een perfecte morele storm: het is heel gemakkelijk om de voordelen voor onszelf te nemen zoals ze komen, en de mogelijk catastrofale kosten aan toekomstige generaties te laten, en de natuur. Slecht gedrag gaat haast ongemerkt.'

Hebben filosofen iets te melden in het klimaatdebat?
 'Alle betrokken partijen gebruiken ethische argumenten, maar heel vaak slecht en opportunistisch. Alleen met de juiste principes kun je de juist oplossingen vinden.'

Nu en dan een lesje filosofie voor delegaties op klimaatconferenties?
'Misschien wel, ja. Maar het zou ons allemaal niet misstaan om wat minder zwakke argumenten te accepteren of te laten passeren.'

Volgens de ontwikkelingslanden is het heel eenvoudig: het Westen heeft de atmosfeer verziekt en is daar rijk mee geworden. Het is onze schuld, dus moeten wij daarvoor betalen. Mee eens?
'Voor wat betreft de uitstoot uit het verleden, kun je er niet omheen dat de rijke landen de grootste lasten moeten dragen. Sterker, dat is ook gewoon vastgelegd in de basis van de klimaatonderhandelingen van 1994. Maar ontwikkelingslanden gaan op termijn oko geweldig veel uitstoten. Dus hebben ook zij verplichtingen. Beide zijden moeten ophouden met de vinger te wijzen. Juist dat geeft besluiteloosheid de ruimte, en maakt het mogelijk dat de troep naar de toekomst wordt weggeschoven.'

Kortom, wie is er verantwoordelijk?
'Wij zijn allemaal verantwoordelijk. Filosofisch gezien kun je zeggen dat we verantwoordelijkheid aan onszelf schuldig zijn. Er is niemand anders. Hoe dat op het individuele en alledaagse niveau uitwerkt, is natuurlijk een andere vraag. Maar het is een vraag waar we niet omheen kunnen.'

^{(Dit artikel verscheen eerder in gewijzigde vorm op 18 januari 2011 in de volkskrant)}