De cultuurshock als kunst: een Duits-Chinees sprookje

De beroemde Chinese kunstenaar Ai Weiwei is de meest aanwezige afwezige op het Rotterdamse filmfestival IFFR. Terwijl hij in huisarrest in Beijing zit, worden er in Rotterdam maar liefst negen films van de Chinese kunstenaar, ontwerper en activist Ai Weiwei (1957) gedraaid, en er is een volledig café in het festivalhart aan hem opgedragen: Het Al Weiwei-café. Fairytale is één van de films en is een verslag van één van Al Weiwei 'meest dierbare' en meest eigenaardige projecten.

Fairytale documenteert het gelijknamige project van Ai Weiwei voor documenta 12, het vernieuwende, vijfjaarlijkse Europese kunstevenement in het Duitse Kassel, dat in 2007 werd gehouden. Ai Weiwei nodigde 1001 Chinese burgers uit naar Duitsland om 28 dagen lang hun eigen sprookje te beleven. De meeste deelnemers zijn arm en nog nooit naar het buitenland geweest. Voor hen is dit een kans die ze maar één keer in hun leven zullen krijgen.

Obstakels
Het eerste uur van de 2.5 uur durende film toont de voorbereidingen op het project tot de obstakels die de genodigden moesten nemen voor ze naar Duitsland konden reizen. Een team van documetairefilmers maakte voor Ai Weiwei portretten van de potentiële deelnemers.

Het geeft een ontluisterd en frustrerend beeld van Chinese bureaucratie en de vreemde facetten van het communisme - zoals de woede en frustratie van een voormalig agent wiens aanvraag is afgewezen en van het kastje naar de muur gestuurd wordt. De meeste van de deelnemers hebben namelijk nog helemaal geen paspoort en moeten eerst lid worden van de communistische partij voor ze een stempel op hun formulieren kunnen krijgen. Uiteindelijk kan de man niet mee, tot groot verdriet van hemzelf maar vooral van zijn moeder.

Ook de wereldvreemdheid van de deelnemers is ontluisterend. Ze hebben geen idee waar ze naartoe gaan en wat ze daar gaan doen. Ze weten alleen dat ze meewillen. In een e-mail van een deelnemer staat: Het moment dat ik hoorde dat ik meemocht, was het mooiste moment van mijn leven. Ik voel me nu voor het eerst vrij en bevrijd van mijn cocon.

Ambiance
Het tweede deel van de film speelt zich af tijdens het kunstfestival is Kassel en is een stuk lichter dan het eerste deel. Wat zal er gebeuren als je in een stad van 220.000 1011 Chinezen loslaat, is de vraag die Al Weiwei zichzelf stelt. 'Ze doen allemaal hun eigen ding, zijn geen expositie op zichzelf, maar maken wel deel uit van de ambiance, dat is het bijzondere van het project.'

Volgens Al Weiwei was dit zijn eerste project waarvan hij zelf niet de regisseur is, maar slechts de initiator. 'Ieder persoon kan een verschil maken, door jezelf te veranderen verander je je de maatschappij. Ook al maak je deel uit van een grotere macht.' De deelnemers krijgen geen specifieke taken maar mogen doen wat ze willen. Met hun gebrekkige Engels verkennen ze Kessel, wat amusante taferelen oplevert. Van de rijstvelden naar de polonaise.

Kunst
Is dit kunst of niet? Het is een even interessante als ongemakkelijke vraag waar de Duitsers zichtbaar mee worstelen. De vooroordelen die Westerlingen over Chinezen hebben (en omgekeerd) worden subtiel blootgelegd. Maar ook minder subtiel: ik zag Chinezen altijd als een groep, nu zie ik dat het ook individuen zijn, zegt een inwoner van de stad. De vooroordelen van de Chinezen waren veelal positiever, zo verwoordt een deelnemer: Ik dacht dat Kassel iets mythisch was, maar het is hier heel gewoon. Al Weiwei bracht het sprookje naar deze stad.