Zo bezien vraagt de EU veel van burgers, maar biedt het weinig dat niet ook door de natiestaten in Europa kan worden gedaan. De enige weg vooruit voor de EU is een sociale weg. Dat betoogt historicus Jurjen van der Garde.

Het Europees project staat onder druk. De economische en financiële crisis die door Europa raast, legt de fouten bloot die in de Europese structuur zitten en dwingt tot bezinning over de toekomst van het Europese ideaal. Tegenstanders van verdere integratie beweren dat nauwere banden tussen de staten in Europa de verschillen tussen landen zover op de spits zullen drijven dat het zelfs een gevaar zou vormen voor de vrede op het continent.

Voorstanders wijzen op de noodzaak meer te integreren om de financiële problemen het hoofd te bieden en vallen terug op het argument van 'nooit meer oorlog' als legitimering van nauwere Europese samenwerking. Met beide groepen eindigt de EU echter op een dood spoor. De enige toekomst voor Europa is een sociale toekomst.

Overtuigingskracht
De argumenten die momenteel worden aangedragen ten faveure van Europese samenwerking missen legitimiteit. Was het 'nooit meer oorlog' argument na de Tweede Wereldoorlog een zwaarwegend argument, met het verstrijken van de tijd vervagen ook de herinneringen aan de oorlog. Bovendien is het haast niet meer voorstelbaar dat de Europese landen in oorlog met elkaar zouden komen.

In zekere zin heeft het succes van het Europees project zijn eigen fundament ondermijnd. Het argument wordt door de intellectuele elites in Europa nog steeds gebruikt, maar mist overtuigingskracht bij de meeste burgers. Bovendien is het een negatief argument. Het zegt wel wat niet moet gebeuren, maar niet wat er dan wel moet gebeuren. Het zegt dus niets over de politieke koers of mate van integratie die de EU zou moeten ambiëren.

Het andere veel gehoorde argument is de welvaart die 'Europa' brengt. Dit mag waar zijn, in de ogen van de meeste burgers is het geen argument voor de EU. De interne markt was in de jaren '50 en '60 nog vrij uniek voor Europa. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw is een vrijhandelszone echter niet meer bijzonder. In feite heeft de mondialisering het Europese project ingehaald. Voor liberalisering is geen Europese organisatie nodig.

Sterker nog, de EU als structuur wordt nu door de meeste burgers geassocieerd met de negatieve gevolgen van de mondialisering zoals het verlies aan nationale soevereiniteit en identiteit. Dit mede veroorzaakt door het beleid van de EU zelf dat gericht is op het vergroten van de concurrentiekracht van Europa met een neoliberaal economisch beleid tot gevolg. De huidige crisis zet het argument nog verder onder druk. Alle Europese landen moeten pijnlijke maatregelen nemen om te voldoen aan Europese afspraken, die ingegeven zijn door een economische logica.

Sociale weg
Zo bezien vraagt de EU veel van burgers, maar biedt het weinig dat niet ook door de natiestaten in Europa kan worden gedaan. De enige weg vooruit voor de EU is een sociale weg. Het grote voordeel dat de EU te bieden heeft is de schaalvergroting. Het gewicht dat de EU mondiaal in de schaal kan stellen om doelen te verwezenlijken die de onafhankelijke EU staten niet zouden kunnen verwezenlijken.

In onderhandelingen in de WTO gebruikt de EU deze macht al met goede resultaten. Veel niet-Europese fabrikanten maken hun spullen al volgens EU normen, omdat die het strengste zijn en deze bedrijven het zich niet kunnen permitteren om de Europese markt links te laten liggen. Dankzij de EU kunnen vele zaken die Europese burgers belangrijk vinden worden beschermd, van een schoon milieu tot de verzorgingsstaat. Een stevig sociaal beleid zou de EU dus gelijk een grote aanhang bezorgen onder de Europese burgerij.

Beleidsverandering
Een sociale koers zou wel een grote beleidsverandering vereisen binnen de EU. Historisch ging het Europese economische project om het slechten van grenzen en het liberaliseren van markten. Het openbreken van de interne grenzen kan doorgaan met als voorwaarde dat sociale verworvenheden overeind blijven. Tegenover de rest van de wereld moet de EU eisen durven te stellen aan de manier waarop daar geproduceerd wordt.

Arrogantie
In plaats van de EU aan te passen aan de wereld moet de EU proberen de wereld aan te passen aan de normen van de EU. Dit vereist een bepaalde arrogantie die de EU vooralsnog mist, maar die in landen als de Verenigde Staten of China wel aanwezig is. De EU heeft de wereld echter veel te bieden. Zoals een economisch model dat welvaart eerlijk verdeelt en zorgdraagt voor duurzame productie, beide punten waar het in de rest van de wereld vaak aan schort.

Als de EU zich positioneert als een neoliberaal orgaan verliest de Unie zijn bestaansrecht. De enige toekomst voor de EU is als beschermer van Europese rechten en waarden, een sociale toekomst.

^{Jurjen van der Garde is historicus.}