Invloed politiek op stemwijzers te groot

Een online kieshulp als StemWijzer, die een sterk effect heeft op de kiezer, dreigt een spreekbuis voor politieke partijen te worden, betogen Daan Akse e.a....

Online kieshulpen als StemWijzer en Kieskompas zijn niet meer weg te denken uit het politieke landschap. Voor de Tweede Kamerverkiezingen in 2006 lieten miljoenen mensen zich adviseren door deze stemadviestesten op internet.

Dit nieuwe fenomeen is door politicologen echter nog weinig bestudeerd. Daar wilden wij verandering in brengen. De hoofdvraag van ons onderzoek luidt: wat is de macht van de online kieshulpen?

We plaatsen deze onderzoeksvraag tegen de achtergrond van een sterk en snel veranderend politiek landschap in Nederland. We leven in tijden van sterke ontzuiling en ineens is het mogelijk dat traditionele machtsblokken als het CDA en de PvdA na één verkiezing meer dan de helft van hun zetels moeten inleveren. Hun van oudsher zo trouwe achterban blijkt plotseling moeiteloos bereid zich massaal achter nieuwkomers als Fortuyn, Verdonk en Wilders te scharen, die daarmee meer kans dan ooit maken om vanuit het niets een prominente regeringspartij te worden.

Partijen spelen steeds actiever in op deze ontwikkelingen. Hun jacht op de losgeslagen kiezers lijkt van het politieke krachtenveld steeds meer een commerciële markt te maken. In het licht van deze ontwikkelingen is het dan ook niet verwonderlijk dat overheidsgerelateerde instanties als het Instituut voor Publiek en Politiek met man en macht proberen de bevolking weer bij het politieke proces te betrekken, bijvoorbeeld door het ontwikkelen van een makkelijk toegankelijke, op internet in te vullen stemadviestest.

In ons onderzoek naar online kieshulpen hebben we gekeken naar de relatie tussen de kiezers, de makers en de politieke partijen enerzijds en de online kieshulpen anderzijds. Hoewel er eerder onderzoek is gedaan naar online kieshulpen, is onze veelomvattende aanpak uniek. Eerder onderzoek concentreert zich vooral op de vraag welke invloed de kieshulpen hebben op de kiezers.

Onderzoek naar de rol van politieke partijen is zeldzaam, en we hebben geen studies kunnen vinden die de makers en de totstandkoming van de testen uitgebreid onderzochten.

De wijze waarop de makers de kieshulpen produceren, is voor verbetering vatbaar. StemWijzer geeft de politieke partijen zelf veel ruimte in de keuze en formulering van en houding tegenover de stellingen. Hierdoor dreigt deze test op grote schaal gebruikt te worden als spreekbuis voor de politieke partijen. StemWijzer gebruikt geen politicologisch raamwerk om de resultaten meer diepgang en betrouwbaarheid te geven.

Kieskompas gebruikt een dergelijk raamwerk wel, maar dat past in veel opzichten niet bij het moderne politieke landschap in Nederland. Zorgwekkend genoeg laat de controle op de transparantie en objectiviteit van beide kieshulpen te wensen over. Aan de hand van diepte-interviews met sleutelactoren hebben wij een beeld geschetst van de machtsrelatie tussen de kieshulpen en de politieke partijen.

Politieke partijen hebben bij StemWijzer invloed op hoe zij uit de test naar voren komen. Doordat zij zelf veel invloed hebben op de wijze waarop ze stellingen beantwoorden, hebben zij de mogelijkheid strategische keuzes te maken. Via handig geformuleerde toelichtingen kunnen zij in de StemWijzer een positie innemen die populair is, maar die haaks kan staan op het ideologische en inhoudelijke programma van de partij. Het CDA heeft hier in het verleden al handig gebruik van gemaakt en het ligt voor de hand dat andere partijen dat ook zullen doen.

Doordat het Kieskompas zelf bepaalt hoe partijen op stellingen antwoorden en partijen nadeliger uit de test komen naarmate zij vaker geen antwoord hebben op een stelling, bestaat het gevaar dat partijen hun verkiezingsprogramma in toenemende mate schrijven met de kieshulpen in hun achterhoofd in plaats van de kiezer.

De online kieshulpen hebben een effect op het electoraat. Alleen de StemWijzer al was in 2006 goed voor een verschuiving van circa vijf zetels bij de Tweede Kamerverkiezingen. De kiezers zien de kieshulpen als een objectief advies, terwijl dit dus zeker in het geval van de StemWijzer maar in beperkte mate waar is. De formuleringen van de stellingen in de kieshulpen zijn nogal eens voor meerdere uitleg vatbaar en bieden over het algemeen weinig ruimte voor belangrijke nuances.

Betere controle op het totstandkomingsproces, intensievere samenwerking met politicologen en uitgebreidere informatie over de interpretatie en waardering van de testuitslag, zijn noodzakelijk om de objectiviteit van de kieshulpen te waarborgen, en om hun waarde in een snel veranderend politiek landschap te vergroten.