Wat Balkenende in RTL Boulevard deed

Er waren twee verkiezingen in 2006, met een totaal verschillende uitslag. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart was de PvdA de grote winnaar en was het CDA de voornaamste verliezer....

Vanwege die grote verschillen in een tijdsbestek van acht maanden kan het niet anders dan dat de kiezers sterk werden beïnvloed door het verloop van de campagne en de berichtgeving daarover in de media. Naast de kranten en de televisie speelden ook de Stemwijzer (geraadpleegd door 4,7 miljoen kiezers) en het Kieskompas (1,5 miljoen stemadviezen) een grote rol.

In Nederland vijfstromenland doet een groep onderzoekers onder leiding van VU- hoogleraar Kleinnijenhuis verslag van een inhoudanalyse van de vijf landelijke dagbladen, de achtuurjournaals van NOS en RTL en de twee digitale kieswijzers.

Hoewel het gaat om niet minder dan dertigduizend ‘kernbeweringen’, gedestilleerd uit berichten tussen 14 augustus en 22 november, is het jammer dat in het onderzoek geen media-optredens buiten de serieuze landelijke pers zijn betrokken. Sinds de verkiezingen van 1998 proberen de campagneleiders immers hun lijsttrekkers vooral te positioneren in a-politieke programma’s en publicaties waarin ze geen lastige vragen voor hun kiezen krijgen. Wat het effect van optredens als dat van Balkenende in RTL Boulevard is geweest, valt dus buiten het onderzoek.

Kleinnijenhuis c.s onderscheiden verschillende typen berichten die elk hun invloed hebben. De aantrekkende economie leverde feitelijk nieuws op dat in principe in het voordeel werkt van de regeringspartijen. Het CDA profiteerde er enorm van, maar de VVD niet.

Dit kwam doordat de liberalen vooral bezig waren met onderling ruzie maken, wat dodelijk is in een campagne. De VVD verzuimde bovendien in haar programma het ‘eigen’ thema ‘islam, integratie & immigratie’ uit te spelen. Dat gaf de PVV van Wilders de kans in het gat op rechts te duiken.

CDA en PvdA kwamen het meest in het nieuws, doordat ze elkaar in de haren zaten. Beide partijen kunnen daarvan in principe profiteren, maar de aanvallen van het CDA op lijsttrekker Bos als ‘draaikont’ kwamen veel beter door dan de reacties daarop uit het PvdA-kamp. Dat kamp slaagde er in de loop van de campagne wel in linkse thema’s als de huren en de zorg voor het voetlicht te krijgen. Maar de kiezer zag nauwelijks verschil tussen de PvdA en de SP.

De inwisselbaarheid van beide partijen werd nog verstrekt door de onwil van de PvdA duidelijk te maken met wie ze wilde regeren. Volgens de onderzoekers heeft de zwenking van Bos in de richting van Marijnissen en Halsema in de eindfase van de campagne de PvdA meer kwaad dan goed gedaan.

Marijnissen zelf werd gedurende de hele campagne door de kiezers gezien als de betrouwbaarste lijsttrekker. De SP consolideerde dit beeld in een rustige campagne, zonder harde aanvallen op de PvdA.

De Stemwijzer en het Kieskompas gaven relatief weinig stemadviezen voor de VVD en de PvdA, en naar verhouding veel voor het CDA, de ChristenUnie, de PVV en de SP. De programma’s van de PvdA en de VVD waren dus te flets om onderscheidend te zijn. Het CDA, de SP en de PVV hielden bewust rekening met de beide kieswijzers, hetzij door duidelijk positie te kiezen, hetzij – in het geval van de SP – door aanstootgevende standpunten (tegen de NAVO en de monarchie) uit het programma te schrappen.

Berichtgeving over de peilingen en het succes of falen van partijen, heeft een enorme invloed. Partijleiders die aan de verliezende hand zijn, worden door journalisten veel harder aangepakt dan lijsttrekkers die in de lift zitten.

Vandaar dat er een debat onder politieke journalisten op gang is gekomen om meer inhoudelijk te berichten en minder aandacht te geven aan de dagkoersen. Voor het eerst sinds 1994 is inderdaad het percentage inhoudelijk nieuws toegenomen en het percentage ‘wedstrijdnieuws’ afgenomen.

Ten slotte blijkt dat het verschil in kleur tussen de kranten nog wel degelijk bestaat. De SP en de PvdA kwamen er bij de Volkskrant goed af, het CDA minder en de VVD werd het hardst aangepakt. Bij De Telegraaf kwamen de PvdA en de SP er juist het slechtste af, het CDA het best en de VVD nog vrij goed. De andere kranten en nieuwszenders zitten daartussenin.Hans Wansink