‘Dit is niet in de haak en waarschijnlijk strafbaar’

Als Ronald Buijt partijgenoten heeft gevraagd volmachten te verzamelen, overtreedt hij de Kieswet, zeggen deskundigen.

Een boottocht op 7 februari van een aantal Leefbaar Rotterdammers waar uitgebreid is gesproken over het ronselen van volmachtstemmen is onderwerp geworden van nationaal debat.

In de uitgelekte mail van raadslid Ronald Buijt vraagt hij een groep kandidaat-raadsleden en partijgenoten om aan vrienden, familie en bekenden hun volmacht te vragen als ze ‘mogelijk niet weten op wie ze gaan stemmen of helemaal niet van plan zijn te gaan stemmen’. En als ze ‘wel sympathie hebben voor jou of Leefbaar, probeer ze dan te bewegen tot het afgeven van een volmacht’. In de mail zegt Buijt dat hij ‘vijftig betrouwbare Rotterdammers’ heeft die de volmachten willen inleveren. Buijt: Als iedereen hier serieus én tijdig werk van maakt, gaan we zeker een zetel extra halen. Die ene zetel kan straks het verschil maken!’

Kan dit wel of niet? De Kieswet zegt in Artikel Z 8: ‘Degene die stelselmatig personen aanspreekt of anderszins persoonlijk benadert ten einde hen te bewegen het formulier op hun stempas, bestemd voor het stemmen bij volmacht te ondertekenen en deze pas af te geven, wordt gestraft met hechtenis van ten hoogste een maand of geldboete van de derde categorie.’

Remco Nehmelman, hoofddocent staatsrecht aan de Universiteit Utrecht zegt dat hij nog nooit zoiets concreets heeft gezien. ‘Dit is niet in de haak, ik denk dat dit strafbaar is.’ Volgens hem moet het initiatief voor het afgeven van een volmacht bij de kiezer liggen. ‘Hier wordt de eerste stap door Leefbaar Rotterdam gezet. Daar is de regeling nooit voor bedoeld.’

Melle Bakker, secretaris van de Kiesraad, noemt het essentieel dat Buijt anderen oproept mensen te ‘bewegen’ tot het afgeven van volmachten. Bakker zegt ook dat het initiatief nu uitgaat van Leefbaar Rotterdam om de volmacht te incasseren.

Dit is bar en boos, meent Wytze van der Woude, hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit Maastricht. ‘Dit is ronselen. Je zou raadskandidaten niet de mogelijkheid moeten geven volmachten te verwerven, want dan bind je de kat op het spek.’

Hoogleraar strafrecht Ybo Buruma vindt vooral dat de officier van justitie de tijd moet nemen. ‘Er is hier sprake van een onsmakelijke escalatie van politieke ongemakkelijkheden,’ zegt Buruma die doelt op de polarisatie tussen PvdA en Leefbaar Rotterdam. ‘De vraag is of dit een uitlokker is. Het kan zijn dat hier is aangezet tot volstrekt fout handelen dat mogelijk vervolgbaar is. Maar misschien ook niet.’

De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) trok in 2007 al eens aan de bel in Nederland naar aanleiding van de toenmalige Kamerverkiezingen. In een rapport adviseerden zij een ander systeem voor volmachten met minder mogelijkheden tot gesjoemel. De OVSE stelde vast dat het stemmen bij volmacht meer gebaseerd was op vertrouwen dan op wettelijke regels. Nergens is het zo vrij als in Nederland, waar het toezicht volkomen ontbreekt, zo stelt de Kiesraad in een onderzoek.

Er zijn tot nu toe enkele strafzaken geweest en nauwelijks veroordelingen. Volgens historicus Ron de Jong, die ronselen van volmachten onderzocht, dacht men in de jaren zeventig dat volmachtstemmen ronselen geen probleem was. De Jong: ‘De minister van Binnenlandse Zaken ging ervan uit dat we weldenkende burgers waren, die zulke dingen niet zouden doen.’