Een Chinese muur van ijsblokken

Harbin is de noordelijkste stad van China, wordt beschouwd als winterhoofdstad en heeft een Russisch verleden. Januari en februari zijn in Harbin topmaanden voor het toerisme....

EVEN lijkt het Nederlandse gestel niet bestand tegen de Mantsjoerijse kou. Een aanzwellende arctische bries slaat tegen het gelaat en de wangen beginnen te bevriezen. Maar de bazige bijrijdster op de bolderwagen ziet het gevaar meteen. Als een moeder die haar verkleumde zoon inpakt, sjort ze een sjaal omhoog en propt het uiteinde tussen pet en opstaande kraag.

Wanneer het gevaar op bevroren oogleden is geweken, verschijnt een lach op het verweerde gezicht: 'Hen leng.' Erg koud! Ze overdrijft niet. De ijzige wind heeft bij een temperatuur van 22 graden onder nul vrij spel op de bevroren vlakten van de Songhua-rivier. Zelfs het wollige trekpaard gooit snuivend het hoofd opzij. Witte wolken spuiten de neusgaten uit, als de voerman zijn zweep laat knallen.

Yu heet de vrouw en het streepje rood jukbeen dat uitsteekt tussen blauwe das en vuile witte muts, verraadt dat ze afkomstig is uit deze streek. Ze spreekt bij het Stalinpark op bevelende toon bezoekers aan en troont hen via een loopbrug mee naar een kar die tussen tientallen concurrenten op het ijs staat te wachten. Als een vampier klampt ze zich vast aan potentiële klanten, want Yu weet dat elke bezoeker aan Harbin, China's winterhoofdstad, vroeg of laat een tochtje over de rivier maakt.

Januari en februari zijn topmaanden voor het toerisme in de noordelijkste metropool van China, waar de polaire temperatuur wordt aangegrepen om te feesten. Een jaarlijkse artistieke uitspatting met ijskastelen geniet internationale faam. Voor Bingdeng Jie, het ijslantaarnfestival, bouwen kunstenaars in het Zhaolinpark tempels, de Chinese muur, bruggen, kerken en beelden. Met tienduizenden gekleurde tl-buizen krijgt de bevroren architectuur in het donker een sprookjesachtig uiterlijk.

Harbin hield aan zijn Russische verleden een romantische binnenstad over en de bijnaam 'Parijs van het Oosten'. Gevelrijen met ornamenten en gekleurd pleisterwerk geven de Zhongyang Dajie, de hoofdstraat met kinderkopjes, een Europees aanzien. Jung Chang beschrijft in Wilde Zwanen hoe haar ouders hier 'in een sfeer van melancholieke bedachtzaamheid en dichterlijkheid' verliefd werden op elkaar.

Tussen de lange rij grauwe, karakterloze Chinese miljoenensteden springt Harbin eruit. Het stadsbestuur ziet in het toerisme een alternatieve inkomstenbron voor het snel groeiende leger werklozen en tracht vervallen monumenten te restaureren. De drie Mantsjoerijse provincies worden de roestgordel genoemd, naar de zieltogende, zware industrie die miljoenen arbeiders op straat heeft gezet.

Maar de economische crisis in Azië werkt ook door in Harbins toerisme. Dat is de reden waarom de gehaaide Yu op de vroege vrijdagochtend haar passagiers al op een vooruitgeschoven post ronselt. En ze laat een prooi niet meer los. Ook niet als die om haar van zich af te schudden voor vier yuan (één gulden) de met kleurige vlaggen opgevrolijkte ijskermis onder de kade bezichtigt. Achter een haag van takken, verpakt in een laagje bevroren water, staan monumenten van sneeuw: de opera van Sydney, de piramide van Gizeh, de Taj Mahal. Het pièce de résistance is Moskou's Vassili-kathedraal, een verwijzing naar het Russische verleden.

Een snaakse fotograaf kiekt de ijsgasten voor de uivormige torens. Hij is uitgelaten over elke klant en voorkomt met zijn adem dat de sluiter van zijn polaroïd-camera vastvriest. Andere kermisklanten zijn niet zo goedlachs. De uitbaters van ballententen wachten verkleumd op klandizie. Een schare menners van hondensleetjes en bokkenwagens hipt gelaten van de ene voet op de andere om warm te blijven. Smekende blikken kunnen de gasten niet tot een ritje verleiden. De futloze beesten draaien om beurten een rondje over een ijsbaantje om bevriezing van ledematen te voorkomen.

Het skeltercircuit ligt er verlaten bij. De lange ijsglijbaan wacht op kinderen. Tientallen kramen verkopen gevoerde laarzen, hoofddeksels met bont, inlegzooltjes en ander wintergoed. Het aanbod overtreft veruit de vraag.

Ook bij de dampende paarden, die op een verhoging van zand en stro dicht opeengepakt staan, heerst nijpend gebrek aan cliëntèle. Nu ruikt Yu haar kans. Het gekwebbel wordt met de meter opgewondener, terwijl ze naar haar krakkemikkige kar stiefelt en een morsige lap van namaakpelzen openslaat. Er is geen ontkomen aan. Ze vraagt honderd yuan, maar gaat akkoord met veertig. Minder gelukkige voerlieden werpen jaloerse blikken als Yu's wagen over de bevroren schotsen hobbelt langs de keien van ijs, die glimmen in het schrale zonlicht.

Harbin? Oeioeioei! 'Neem vooral warme kleren mee', was het ongevraagde advies van iedereen in Peking. China's eigen Siberië boezemt ontzag in. De in stevige, vleeskleurige kousen gestoken stewardessen van China Northern Airlines trekken vlak voor de landing nog een extra gebreide maillot en hoge laarzen aan, terwijl een omroepstem waarschuwt voor temperaturen van min 27.

Op het splinternieuwe vliegveld kunnen pas aangekomenen zich nog vóór de bagageband in verkleedcabines stevig inpakken. De borden zijn in drie talen: Chinees, Russisch en Engels. Uit meegetorste plastic tassen en rijdende koffertjes komen de warme kleren tevoorschijn. Harbin praat nog vaker over de kou dan Engeland over de regen. 'O, nu valt het nog mee. Vorige week was het tien graden erger', zegt een zakenman. 'Er ligt nauwelijks sneeuw. Moet je komen als er een dik pak ligt', pocht een vrouw die bij de gemeente werkt. Waar of niet, ook met deze temperatuur snijdt de eerste lucht als een mes in de neusgaten.

Het lijkt een wrede grap van centrale planners om 3,5 miljoen mensen in de snerpende kou neer te poten. Maar Harbin dankt zijn bestaan aan de ambitie van de Russische tsaren om hun concessies in China te koppelen aan de Trans-Siberische spoorlijn. In 1896 kregen ze van de op haar laatste benen lopende Qing-dynastie toestemming om een binnendoor-verbinding naar Vladivos-

tok en Port Arthur (het huidige Dalian) aan te leggen.

Nieuwe territoriale eisen leidden in 1904 tot oorlog met Japan, dat zijn eigen plannen had met Mantsjoerije en voor het eerst een westerse mogendheid versloeg. Moskou verloor zijn controle, maar bleef een stempel drukken op de jonge stad. Na de revolutie van 1917 zochten Wit-Russen er een heenkomen.

In de jaren twintig ontwikkelde Harbin zich onder toenemende Japanse dreiging tot een tweede Shanghai vol nachtclubs en bordelen. Met de trein arriveerden de laatste modes uit Londen en Parijs. Russische adel danste met Chinese zakenlieden en Japanse ingenieurs de charleston of de cancan. Zelfs toen Japan in 1932 Manchukuo stichtte als begin van zijn Aziatische imperium, hield Harbin de reputatie van een zondig centrum, waar officieren vertier zochten met Petersburgse gravinnen.

De treinen bleven rijden, maar de tijden veranderden. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog hield het Rode Leger Harbin een jaar bezet. Het communisme maakte in 1949 korte metten met westerse wuftheid en het Sino-Sovjet conflict leidde begin jaren zestig tot schermutselingen aan de Heilongjiang (Zwarte Draakrivier), het brede, donkere grenswater dat de Russen Amoer noemen. Oude rotten in Harbin scheppen op dat de Chinese soldaten in hun blote gat de decadente cancan dansten om hun rivalen te treiteren.

Mao Zedong, China's rode keizer, was zo bang voor Sovjet-vergelding dat hij een uitgebreid ondergronds gangenstelsel liet aanleggen in de stad. Na de instorting van de Sovjet-Unie zorgde het spoor voor een invasie van zakenlieden en smokkelaars, die pelzen en pornografie ruilden tegen kleding en cosmetica.

Het grensconflict is nagenoeg bijgelegd en de schuilkelders zijn omgetoverd tot winkelcentra. De elegante art decozalen van hotel Moderne worden nu bevolkt door sjacheraars, die snel rijk willen worden. Aan de overkant kunnen ze onder de kristallen kroonluchters goedkoop borsjtsj en ikra - kaviaar - eten. Westers Restaurant Huamei biedt drie verdiepingen betaalbare nostalgie met gouden pilaren en Russisch op de menukaart.

Ook in discotheek Wukaxing liggen de prijzen aan de lage kant. Tegen elf uur 's avonds hebben de Russen de Chinezen van de dansvloer verdreven en dreunt door de luidsprekers Moskouse house in plaats van Hongkongse pop. Prostituees wervelen in strakke broek rond houterig bewegende zakenmannen, in de hoop hier een betere slag te slaan dan in de nachtclubs van Irkoetsk of Krasnojarsk. De wodka vloeit rijkelijk.

'Russen die in Harbin blijven steken, spelen het niet handig', had een Chinese winkelier in de hoofdstad gezegd. 'Een beetje slimmerik reist door naar Peking, waar veel meer keus is en de prijzen lager.' Harbin begint ook zijn positie als centrum van Russisch-Chinese handel te verspelen.

EEN ramp komt nooit alleen. IJsfestival-directeur Zhu Xiangi geeft grif toe dat hij steeds minder bezoekers trekt. Het is niet alleen de Aziatische crisis. 'De mensen zijn uitgekeken op ijskastelen.' Zhu heeft geen bezoekerscijfers, maar 'het wordt ieder jaar minder'.

In de begindagen - het eerste festival was in 1963 - sprak iedereen met ontzag over het ijsfestival, dat elk jaar grootser werd. Het ijsvermaak op de Songhua kwam erbij. En aan de overkant, in het Taiyangdao-park, hebben beeldhouwers zich kunstig uitgeleefd in sneeuw die uit de bergen is aangevoerd. Henri Moore staat er dit jaar vredig naast Chinese tempelwachters. Gevoel voor detail verraadt zich in de berkjes langs de statige toegangsweg, die met roze crêpe-propjes zijn beplakt om op bloeiende Japanse kers te lijken.

Zhu duldde zelfs een achtbaan en een reuzenrad in het Zhaolin-park. Maar vergeefs, de bezoekersaantallen blijven dalen. Hij overweegt nu een groot westers pretpark, want 'elke noord-Chinese stad die mee wil tellen heeft tegenwoordig een ijslantaarnfestival'. Die zijn wel niet zo spectaculair als dat in Harbin, maar toch. Dat diezelfde steden op hun beurt ook op nieuwe attracties zinnen, stemt Zhu nog somberder.

Kunstenaars komen nog uit Engeland, Japan en Korea om het ijs te bewerken tot kantelen en opgekrulde daken. Het enthousiasme bij de bevolking is echter tanend. 'In mijn studententijd was het een eer om mee te helpen', herinnert zich Song Qiaoyun, werkzaam op de economische afdeling van de gemeente. 'Iedereen droeg verplicht bij. Wij brachten in onze etensdozen bevroren blokken naar het park. Nu is de ene helft van de bevolking druk met rijk worden, de andere met overleven.'

De Songhua is de pleisterplaats van overlevers. De arrensleeën zijn te mistroostig voor de kwalificatie Breugheliaans. Midden op de rivier, bij een hoge omheining van ijsstenen, tracht een nieuwe meute dikke winterjassen en legermutsen nog meer hondenritten te slijten. Het is goed weer om te ijszeilen, maar niemand probeert het. De kleurige driehoeken wapperen losjes in de wind.

Achter de glazen muur regeert surrealiteit. Een man houdt met takkenbossen een in het metersdik pakijs uitgehakt zwembad open. Op de kant prijken twee startblokken en een lage duikplank - van ijs natuurlijk. Dan komt zwemster Hu Tongwen op witte gympen uit een plastic tent gedrenteld. Ze neemt uitgebreid de tijd om bij min twintig graden met toeristen op de foto te gaan. Dan bestijgt ze het trapje van ijs en verdwijnt met een sierlijke boog tussen de bevroren klontjes in het zwarte water. Onder luid applaus schiet ze als een speer weer de tent in om bij een petroleumkachteltje op nieuwe gasten te wachten.

Het is stoerheid waarop Harbin dol is. Stadsbestuurders mogen graag zonder jas de paar honderd meter naar een restaurant afleggen. De favoriete snack is roomijs, dat in het centrum gretig aftrek vindt. Werkloze marskramers brengen zonder klagen hele dagen door in de arctische buitenlucht. 'Van warmte word je maar sloom en slaperig', vindt een van hen. Maar als de toeristen wegblijven en de werkloosheid blijft stijgen, is het die stoerheid die Harbin hard nodig zal hebben.